%/f( ZPee-R&us) й M O

TLRKSOT

Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi www.turksoy.org

Miftahettin

AKMULLA

Мифтахетдин

АКМУЛЛА

DClPöHtY    °    E.

БҮЛЕГЕ

ОТДЕЛ

КРАЕВЕДЧЕСКОЙ

ЛИТЕРАТУРЫ

Şiirler

_±

ЦЕНТРАДОЗОП9.ЧНАЯС

MACCOB;-.'- Б- •. ..w

Шиғырҙар

/4, - 33^(9

Yayın No: 30

Uluslararası TÜRKSOY Teşkilatı Başkurdistan Cumhuriyeti Kültür ve Ulusal Siyaset Bakanlığı

Eseri Yayına Hazırlayanlar:

Başkurtça Bölümü:

Doç. Dr. Ahat VİLDANOV

Türkiye Türkçesi: Doç. Dr. Gaynislam İBRAHİMOV Doç. Dr. Ahat SALİHOV RüstemİSHAKOV Sançar MÜLAZIMOĞLU

Türkçe Düzelti:

Mesut MAHMUTOĞLU

Yayın Koordinasyon:

Sançar MÜLAZIMOĞLU Rüstem İSHAKOV Ahat SALİHOV

Халыҡ-ара ТЮРКСОЙ ойошмаһы Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы

Китапты баҫмаға әҙерләүселәр:

Башҡортса өлөшө:

Филология фәндәре кандидаты Әхэт Вилданов

Төрөксә тәржемә:

Филология фәндәре кандидаты Ғәйнислам Ибраһимов, тарих фәндәре кандидаты Әхәт Сәлихов, Рөстәм Исхаков, Санжар Мулазымоглу

Төрөксә текстың корректоры:

Мәсүт Мәхмүтоглу

Нәшер координаторҙары:

Санжар Мулазымоглу Рөстәм Исхаков Әхәт Сәлихов

© Ahat VİLDANOV, 2007 © Gaynislam İBRAHİMOV, 2007 © Ahat SALİHOV, 2007 © Rüstem İSHAKOV, 2007 © Sançar MÜLAZIMOĞLU, 2007

© Әхәт Вилданов, 2007 © Ғәйнислам Ибраһимов, 2007 © Әхэт Сәлихов, 2007 © Рөстәм Исхаков, 2007 © Санжар Мулазымоглу, 2007

s AKMULLA

© TÜRKSOY, 2007

İSBN 978-975-7213-27-7

Baskı : Afşar Matbaacılık Ofset ve Tipo Tesisleri Büro: Onur Sk. No: 42/ A Maltepe * Ankara Tel: +90 312 230 63 57 - 230 42 67 Fax: +90 312 229 51 03

Matbaa: İvedik Org. San. Böl. 21. Cad. 599. Sok. No: 29 (Ağaçişleri Koop.) Yenimahalle - Ankara Tel: +90 312 394 39 22 - 23 Fax: +90 312 394 39 24

Йөкмәткеһе

Башкортостан Республикаһы Премьер-министр урынбаҫары, Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешевтын баш һүҙе..............7

ТЮРКСОЙ ойошмаһының Генераль директоры вазифаһын башҡарыусы Мостафа Балчьгктың баш һүҙе........10

Әхәт Вилданов. Халыҡ күңелендә ҡалған моң.......................................14

Башҡортса шиғырҙар

Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!. 171 Фазыл Маржәниҙең мәрҫиәһе. 173

İçindekiler

S. .Başkurdistan Başbakan Yardımcısı Kültür ve Ulusal Siyaset Bakanı İldus İLİŞEV’in Sunuşu

9 .... TÜRKSOY Genel Müdür Vekili Mustafa BALÇIK’m Sunuşu

II .........................Ahat    VİLDANOV

Halkın Yüreğinde Kalan Ezgi

Türkçe ŞUrler

19........Başkurtların» Okumak Gefek

21.............Fazıl Mercani’ye Mersiye

44............................Yerim    Zindandır

57.......................Zamane    Âlimlerine

64......................................Nasihatler

71...........Sultan Abidulla’ya Şikayet

74.....................İsengeldi ile Batuçka

76 ..........................................Dostluk

77 ...........................................Kanaat

78 ........................................İnsaniyet

80 ............................................Dünya

81 ................................................Akıl

84.......Yalnızken Seninle Olsa Yârin

86..............................................Ozan

98........................................Mutluluk

103...................................Der misin?

105........................................Belirsiz

107 .............Atın Neyini Övüyorsun?

108 .....................................Uyanmak

109 .....................................Kardeşlik

110 ..................................Keskin Söz

III ...........................................Bahar

112 ..............................................Yaz

113 ..............................................Güz

114 ..........................Gece ile Gündüz

.............Övünme

..................Umut

Babama Mektup

..................Eyler

...............Ayrılık

...........Olur mu?

...................................Ateş

...............................Toprak

...............Zalime    Yalvarma

Karamsara Sözün Geçmez

.......Okudum Kan Yutarak

..............................Kardeşe

.........Akmulla Haddini Bil

..............................Divaneyim

Bikmuhammed Kany Oğluna

.................Karağı/    Barlıbay'a

......................Helalin    İyi    Olsa

.............Akmulla’nm Sözü Bu

..............................Bey    Olmaz

...............,................Nurcan’a

.... Dertli Yiğit Derdini Söyler

..............İyi Dost Bulmak Zor

...........................Yiğit    Azmaz

.........Sağanak Yağan Yağmur

Taşta Kalmaz ........................................Öğüt

.......................................Dilek

...............................Ne    Yazık!

...................Yiğitlik    Marifette

Nurgali Hazrete Açık Mektup ......................................Ömür

......Yoldaşlık

İbray Tilev'e

..............Hırs

...........Değer

.............Uyan

...........Olmaz

ja. AKMULLA ^ ia. AKMULLA ^ ^ AKMULLA л

Değerli Dostlar!

Başkurt halkının büyük şahsiyet ve aydını, Başkurt edebiyatının klasiği Miftahettin Akmulla’nın doğumunun 175. yılına ithafen Başkurdistan Cumhuriyeti Kültür ve Ulusal Siyaset Bakanlığı ve Uluslararası TÜRKSOY teşkilatı tarafından hazırlanan bu kitabı sizlerin dikkatine sunuyoruz.

Miftahettin Akmulla (1831-1895) zamanın gerçek manasında yenilikçi şairiydi. O şiirin gücünü en etkili silah haline getirmekle kalmadı, onu halkın hayatını, ağır kaderini, günlük probemlerini hafifletmeye, insanların maneviyatını yükseltmeye, ilim-hüner sahibi olmaya davet etti.

Şairin yaratıcılığında, vatana ve halka duyulan sevgi vatanseverlik, vatandaşlık İlişleriyle ifadesini bulmaktadır. Bu açıdan bakıldığında hiç şüphesiz ona uluslararası düzeyde bir şair diyebiliriz. Akmulla’nın eserleri Tatar, Kazak, v.s. Türk dili konuşan halklar arasında da bilinmektedir.

Miftahettin Akmulla aydınlanma ve yenilikçilik fikirlerini yaymaya edebiyatı ve onun dilini halkla bütünleştirmeye büyük önem vermiştir. Şiirlerinin her satırında adeta atasözü olabilecek nitelikteki sözlerle halkın asırlar önce-

_w    AKMULLA л!_

sinden süzülüp gelen eşsiz şiir ve edebiyat geleneğinden feyiz alan eserleriyle, edebiyat tarihimizde çok büyük bir yer tutacak olan önemli bir miras bırakmıştır.

Ünlü Başkurt aydını Miftahettin Akmulla’nın şiirlerinin Türk dilinde yayıma hazırlayan ve böylelikle dünya çapında tanınmasına fırsat yaratan Uluslararası TÜRKSOY teşkilatına ve emeği geçenlere şükranlarımı sunarım.

İldus İLİŞEV

Başkurdistan Cumhuriyeti Başbakan Yardımcısı Kültür ve Ulusal Siyaset Bakanı

AKMULLA .л

Ҡәҙерле дуҫтар !

Башҡорт халҡының күренекле улы, мәғрифәтсеһе, шағир-классигы Мифтахетдин Аҡмулпаның Тыуыуына 175 йыл тулыу айҡанлы, Башҡортостан республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы һәм Халыҡ-ара ТЮРКСОЙ ойошмаһы тарафынан әҙерләнгән китапты һеҙҙең иғтибарға тәҡдим итәбеҙ.

Мифтахетдин Аҡмулла (1831-1895) үҙ дәүеренең ысын мәғәнәһендә новатор шағиры. Ул һүҙ көсөн иң үткер ҡорал дәрәжәһенә күтәреп кенә ҡалмай, ә уны кешенең көндәлек мәшәҡәттәрен, ауыр тормошон еңеләйтеүгә, шәхесте рухи һәм әхләҡи яҡтан сафларға, ғилем-һөнәрле итеү кәрәклеген пропагандалауға йүнәлтә.

Шағир ижадында Тыуған ил, туған халыҡ төшөнсәләре патриот һәм юғары гражданлыҡ тойғолары менән айырылғыһыҙ берлектә килә. Ошо күҙлектән ҡарағанда, уны, һис шикһеҙ, шағир-интернационалист тип тә атарға мөмкин. Уның ижады татар, ҡаҙаҡ һ.б. төрки халыҡтарында ла киң билдәле.

М.Аҡмулла мәғрифәт, яңырыу идеяларын пропагандалауҙа, әҙәбиәтте һәм уның телен демократлаштырыуҙа ғәйәт ҙур роль уйнаны. Һәр строфаһы үҙе бер мәҡәл булырлыҡ шиғри гәүһәрҙәре

i*. AKMULLA a

менән, халыҡтың быуаттар төпкөлөнән килгән гүзәл поэтик традицияларынан һутланып үҫеп сыҡҡан ижады менән ул әҙәбиәтебеҙ тарихында иң күренекле урындарҙың береһен алып торорлоҡ поэтик һәйкәл ҡалдырҙы.

Башҡорт халҡының күренекле улы, шағир Мифтахетдин Аҡмулланың шиғырҙарын төрөк телендә баҫтырып сығарыуҙа ярҙамы һәм донъя кимәлендә пропагандалауға булышлыҡ иткәндәре өсөн Халыҡ-ара ТЮРКСОЙ ойошмаһына һәм китапты баҫмаға әҙерләгән авторҙар коллективына оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ.

Илдус Илишев

Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары. Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры

Değerli Okurlar!

Uluslararası TÜRKSOY Teşkilatı, Türk dilli konuşan ülkelerle ortak kültürel işbirliği sağlamak amacıyla sizleri Türk dünyasının ünlü şahsiyetleriyle tanıştırmaya yönelik yayın faaliyetlerine bir yenisini daha eklemiş olmaktan sevinç duymaktadır.

Elinizdeki bu yeni yayın; Başkurt halkının ünlü klasiği, şair-ozan Miftahettin Akmulla’nın 175. yıl dönümüne ithaf edilmiş olup onun Türkçe ve Başkurtça şiirlerinden oluşmaktadır.

Akmulla devrinin büyük şairlerindendir. Halk ozanları geleneğine uygun olarak yazdığı şiirleri, sadece Başkurt halkında değil, Kazak, Tatar vs. Türk halklarının da uyanmasında, birlik dirlik olmasında büyük rol oynamıştır. O şiirlerinde genellikle halkının dertlerini, kaygılarını dile getirmiştir.

Türk dünyası edebiyatında önemli bir yeri olan Miftahettin Akmulla’nın şiirlerinin Türkiye Türkçesine kazandırılmasını öneren Başkurdistan Cumhuriyeti Kültür ve Ulusal Siyaset Bakanlığına, kitabın Başkurtçabölümünü hazırlayan Ahat Vil-danov’a, Türkiye Türkçesine çevirilerini gerçekleştiren Gay-nislam İbrahimov, Ahat Salihov, Rüstem İshakov ve Sancar Mülazımoğlu’na ayrıca diğer emeği geçenlere teşekkürlerimi sunar, eserin edebiyatımıza hayırlı olmasını dilerim.

Mustafa BALÇIK

TÜRKSOY Genel Müdür Vekili

ч AKMULLA ч?

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Халыҡ-ара ТЮРКСОЙ ойошмаһы төрки донъяһының күренекле шәхестәренең ижадын танытыу маҡсаты менән китап баҫтырыуҙы дауам итә һәм төрки дәүләттәренең уртаҡ хеҙмәттәшлеген тәьмин иткән эшмәкәрлегенә тағы ла берҙе өҫтәү ҡыуанысын уртаҡлаша.

Ҡулығыҙҙағы яңы баҫмабыҙ башҡорт халҡының танылған классигы, сәсән-шағир Мифтахетдин Аҡмулланыңтыуыуына 175 йыл тулыу айҡанлы баҫыла. Тәҡдим ителгән йыйынтыҡҡа уның башҡорт һәм төрөк телдәрендә әҙерләнгән шиғырҙары тупланды.

Аҡмулла - заманының иң бөйөк шағирҙарының береһе. Уның әҫәрҙәре башҡорттарҙың ғына түгел, ҡаҙаҡ, татар халыҡтарының да уяныуы, берләшеп йәшәүе өсөн ҙур роль уйнай.

Төрки донъяһының арҙаҡлы шағиры Мифтахетдин Аҡмулланың шағирҙарын төрөксә баҫтырырға тәҡдим иткӘн Башҡортостан Республикаһы МәҙәниӘт һәм милли сәйәсәт министрлығына, башҡортса өлөшөн әҙерләүсе Әхәт Вилдановҡа, төрөксәгә тәржемә итеүсе Ғәйнислам Ибраһимов, Әхәт Сәлихов, Рөстәм Исхаҡов һәм Санжар Мулазымоглуна, шулай уҡ китапты нәшер итеүгә өлөш индереүселәрҙең барыһына ла рәхмәтемде белдерәм, төрки донъяһы әҙәбиәтенә яңы ҡаҙаңыштар теләйем.

Мостафа Балчыҡ,

Халыҡ-ара ТЮРКСОЙ ойошмаһының Генераль директоры вазифаһын башҡарыусы

AKMULLA ^

Halkın Yüreğinde Kalan Ezgi

Kendisi hayattayken bile halkının düşüncesinde devrinin büyük insanı olarak tanınan ünlü şair Akmulla, Başkurt edebiyatı tarihine büyük bir miras bıraktı. Halkın bir ulus olarak oluştuğu zaman o, edebiyata girerek, adları efsane olan Başkurt halk ozanlarının asırlar öncesinden gelen geleneklerini yeni şartlarda devam ettirdi; aydınlığı, adaleti, kahramanlığı, azatlığı övdü, yenilikçilik ve eğitimcilik fikirlerini yorulmadan halk arasında yaydı.

Miftahettin Kamalettin oğlu edebiyatta Akmulla olarak tanınmaktadır. O, 12. Başkurt kantonu (eyalet), Kül-ili-Min ilçesi Tukhanbay köyünde (Şimdiki Başkurdistan Cumhuriyeti Miyeke ilçesine bağlı) bir Başkurt ailesinde doğup büyüdü. Komşu Meneüztamak, Enes köyleri medreselerinde tahsil gördü. XIX. asırda Rusya’da meşhur olan Sterlibaş Medresesinde, çağdaşlarınca Îdil-Ural’ın Fuzuli’si olarak tamnan önlü şair, sufi Şemsittin Zeki’den ders aldı. Troisk şehrinde Resüliye Medresesinde Doğu edebiyatını, Arapça ve Farsça’yı öğrendi.

Akmulla’nm şairlik yeteneği erken yaşlarda ortaya çıkar. Onun şairlik yeteneği, çocukken okuduğu medreselerde cahil mollalar aleyhine yazdığı şiirlerinden anlaşılır. Ancak bu ilk şiirleri günümüze kadar ulaşamamıştır. Akmulla şiirlerini halk ozanları gibi sözlü olarak dile getirmiştir. O devirlerde yazılı Başkurt edebiyatını sözlü halk edebiyatmın çok etkilediğini görmekteyiz

AKMULLA ^

Akmulla şiirleri başlı başına bir dünyadır. Onun eserlerinde zamanının üzüntüleri ve mutlulukları, halkın düşünceleri, hayalleri yer almaktadır. Tüm hayatını halka hizmet etmeye adamış olan şair, daldan dala konan bülbül misali, köyden köye, yayladan yaylaya göçüp eser yaratmış, insanlara ışık saçmış, zor şartlarda yaşayan halkın derdine deva bulmaya çalışmıştır. Toplumun içinde yaşayan şair, onun geleceğine ilişkin sorunlarını kaleme almış ve bunları halkın menfaatine uygun bir biçimde halletmeye çalışmıştır.

Akmulla’nın şiirinin kendisine mahsus özellikleri vardır. O, halkına şiirsel hitabını, tamamen halk ozanlarının geleneklerine uygun olarak yapmıştır. Halk ozanları toplum hayatının en çetin zamanlarında ortaya çıkarak, halkı mücadeleye davet etmişlerdir. Akmulla da, halkı bilime-hünere, aydınlığa, çağırmıştır. Bunların en güzel örneklerinin birisi de meşhur “Başkurtlarım, Okumak Gerek!” adlı şiiridir.

Akmulla’nın şiirlerine en çok 11-11 ölçüsünü kullanmıştır. Bu ölçüye, Başkurt folklor ve yazılı edebiyatında sıkça rast-lanmaktadır. Akmulla’nın etkisinde kalınarak yaratılan şiirlerde de bu görülmektedir. Akmulla şiirinin Başkurt halk edebiyatına yakınlığı yedi heceli, yani Kobayır (destan) ölçüsü ile yazdığı şiirlerinden de açıkça görülür. Şiirlerinin destansı uzunluğu, açıklama üslubu, umumi stili, şiirsel yapısı ve Kobayıra has olan ölçüyle yazılmış olması, onun Başkurt destanlarından çok etkilendiğini göstermektedir.

^ AKMULLA

Uzun yıllar geçmesine rağmen Akmulla’mn şiirlerinin etkisini sürdürmesi, onun büyük bir şair olduğunun delilidir.

Akmulla’nm şiirleri bugün hala önemini kaybetmedi. Onun Başkurt halk edebiyatından, klasik Doğu edebiyatından esinlenerek yazdığı şiirleri, bugün de unutulmaz bir nağme olarak halkın gönlünde yaşamaktadır. Onun eserleri yeni nesillere sabin, nezaketi ve ahlaklı olmayı öğretmektedir.

Büyük şahsiyetlerin vasıflarını üstünde barındıran Akmulla, sadece Başkurt halkıyla kendini sınırlamamış, onun dile getirdiği meseleler ve düşünceler Türk dili konuşan birçok kardeş halkın hayatında iz bırakmıştır. Onun şiirlerinden büyük Tatar şairi Abdullah Tukay ile Kazakların ünlü şairi Abay Konanbayev’in etkilediğini söyleyen edebiyatçılar haklıdır.

Elbette! Ozanlar yalnız kalmayacaktır. Yaşayan halk ezgilerini dile getiren Akmulla gibi şairler var olduğu sürece halk da var olacaktır.

Ahat VİLDANOV

Akmulla Ödülü Sahibi

3a. AKMULLA л1

Халык күңелендә калган моң

Үҙе тере сактан ук халык күңеленең, заманының бөйөк улы булып танылған мәшһүр шағир Мифтахетдин Акмулла башкорт әҙәбиәте тарихында иң якты биттәрҙе тәшкил итерҙәй мираҫ калдырҙы. Дөйөм уяныу, башкорт халкының милләт булып формалашыу дәүерендә әҙәбиәткә килеп, ул исемдәре легендаға әйләнгән атаклы сәсәңдәрҙең, башкорт ауыҙ-тел әҙәбиәтенең быуаттар төпкөлөнән килгән гүзәл традицияларын яңы шарттарҙа дауам иттерҙе, яктылыкты, ғәҙеллекте, батырлыкты, азатлыкты данланы, яңырыу, мәғрифәтселек идеяларын арымай-талмай пропагандаланы.

Мифтахетдин Камалетдин улы Камалетдинов (Акмулла) 12-се Башкорт кантоны Күл иле Мең олоҫо Тукһанбай ауылында (Башкортостан Республикаһының хәҙерге Миәкә районына карай) аҫаба башкорт ғаиләһендә тыуып үҫә. Күрше Мәнәүезтамак, Әнәс ауылы мәҙрәсәләрендә укый. XIX быуатта бөтә Рәсәй империяһында киң билдәле Стәрлебаш мәҙрәсәһендә замандаштары “Урал-Волга буйының Физулийы” тип йөрөткән күренекле суфый шағир Шәмсетдин Зәкиҙән белем ала. Троицк калаһындағы “Рәсүлиә” мәҙрәсәһендә ул, дини тәғлимәттән тыш, ғәрәп, фарсы телдәре, Көнсығыш әҙәбиәте буйынса төплө белем ала.

Акмулланын шағирлык һәләте бик иртә уянған. Бала сағында ук уның үҙе укыған мәҙрәсә тәртиптәренән, наҙан муллаларҙан көлғөн шиғырҙар сығарыуы билдәле. Ләкин улары беҙгә килеп етмәгән. Үҙенең әҫәрҙәрен ул, шағир буларак, сәсән буларак, телдән дә ижад иткән. Был йәһәттән уның ижады башкорт һүҙ сәнгәтендә ауыҙ-тел әҙәбиәте яҙма әҙәбиәт традицияларының берләшә барыуын күрһәтеүе менән әһәмиәтле.

Акмулла шиғриәте — үҙе бер донъя. Унда заманаһының моң-һағышы ла, аһ-зар аша яңғырар кыуаныс ауаздары ла, уй-хыялдары һәм ынтылыштары ла ифрат асык сағылды. Бар булмышын халыкка хеҙмәт итеүгә арнаған был әҙип, ағастан-ағаска кунып һайраған һандуғас шикелле, ауылдан-ауылға, йәйләүҙән-йәйләүтә күсә йөрөп ижад итте, мәғрифәт яктылығы өләшеп, ауыр донъя йөгөн тартыусы хеҙмәтсән халыктың хәлен еңеләйтергә тырышты. Халык яҙмышын, халык киләсәген хәл итер көсөргәнешле вакигалар эсендә кайнаған шағир, ысынбарлыкка мөрәжәғәт итеп, заманының ижтимағи үҫешен билдәләрлек мөһим проблемаларҙы күтәрҙе, уларҙы хеҙмәтсән халык мәнфәғәтенә ярашлы хәл итергә ынтылды.

Акмулла поэзияһының ошоға бәйле рәүештә килеп тыуған бер үҙенсәлекле яғы бар. Ул — шағирҙың халыкка поэтик мөрәжәғәт формаһын - боронғо сәсәңдәрҙән килгән хитап традицияларын яратып

ia AKMULLA a

һәм киң кулланыуы. Хитаптар поэзияла халык тормошоноң һынылышлы, хал иткес моменттарында барлыкка килә торған күренеш. Яу килгәндә, ил алдында афәт купканда сәсәндәр, ирек, азатлык өсөн көрәшкә әйҙәп, халыкка мөрәжәғәт иткәндәр. Акмулла иһә халыкты гилем-һөнәргә эйә булырға, якгылыкка, хөр тормошка сакырып хитаптар ижад иткән. “Башкорттарым, укыу кәрәк!” әҫәре — шуларҙың иң гүзәл өлгөләренең береһе.

Акмулланың иң яратып кулланганы — 11-11 үлсәмле шиғыр. Бындай үлсәм башкорт халык ижадында ла, яҙма поэзияла ла осраштыра. Ул шулай ук Акмулланан һуң уның йоғонтоһонда ижад иткән шиғырҙарҙа бер ни тиклем дауам иттерелеп, хәҙерге поэзияла ла күренгеләһә лә, бик һирәктер.

Акмулла поэзияһының башкорт ауыҙ-тел әҙәбиәтенә якынлығы ете ижекле “кобайыр үлсәме” менән ижад ителгән әҫәрҙәрендә ныгырак күренә — һүрәтләү алымдары, эпик киңлеге менән дә, кобайырга гына хас шиғри теҙмәләргә мөрәжәғәт итеүе менән дә һәм, ғөмүмән, стиле, поэтик структураһы менән дә уларҙың башкорт эпостарынан, кобайырҙарынан һутланыуы күренеп тора.

Йылдар үткән һайын мәшһүр Акмулла һынының мөһабәтлеге, ул сәсеп калдырған гүзәл шиғри ынйыларҙың күркәмлеге тағы ла асығырак күренә.

ла. AKMULLA *а.

Акмулла бөгөн дә сафта. Уның башкорт халык ижадының, ауыҙ-тел әҙәбиәтенең, классик көнсығыш поэзияһының гүзәл традицияларына нигеҙләнеп үҫеп сыккан поэтик ижады бөгөн дә, кабатланмаҫ бер моң булып, халык күңелендә йәшәй, йәш быуынды дөйөм кешелеклелек, гуманизм рухында Q тәрбиәләүҙә, кешеләргә әҙәплелек, сабырлык, эстетик зауык күндереүҙә актив катнаша.

£0 Бөйөк таланттарға хас булғанса, Акмулла, әлбиттә, ^ бер башкорт халкының ғына милли даирәһе менән I сикләнеп кала алмаған. Ул күтәргән проблемалар, ^ул үткәргән идеялар төрки телле бик күп кәрҙәш V халыктар өсөн актуаль ине. Тәбиғиҙер, Акмулла ^\£Шцо, Акмулла зары улар күңеленә лә хуш килде. fN⁴ Шуға ла уның бөйөк татар шағиры Ғабдулла >0 Тукайға, каҙактың бөйөк улы Абай Конанбаевка билдәле йоғонто яһауын күргән ғалимдар хаклы.

Шулай булһын! Мондо моңдашһыҙ булмаҫ. Моңо йәшәһә, уның зарын зарларлык Акмулла кеүек улдары "булһа, халык та йәшәр. Моңло булып

йә^хәр.

/    •    /    g

/ Ж-■' - Sı

I X * Uj

/4'

bfcfe A'

^Ғ^АДИЗОМННАЯ Г a

Әхөт Вилданов,

Акмулла исемендәге -----премия лауреаты

^тг;м!

!i\^.CCC3b!XEH:

. -I .

-JU ¹

Başkurtlanm,

Okumak Gerek!

Başkurtlanm, okumak gerek, okumak gerek! Aramızda cahiller çok, okuyan seyrek. Ural’daki böğüren ayıdan korkarcasına,

Ey kardeşler, cehaletten korkmak gerek!

İltifat et: Okumaktandır şerefler,

Cahillikten gelir büyük afetler,

Okuyanlar gökte uçar, suda yüzer,

Yoktur onda evliyadaki kerametler.

Okuyanlar bu dünyada elbet yücelir.

Haram denilen şeyler helalleşir.

Şans, talih kutusunu açayım desen,

İlim, hüner birden bire temelleşir.

Altıya bir eklemekle, sayı on olmaz. Saati ilerletmekle, gece gündüz olmaz. Bilim sahibi aslandan güçlü kahraman. Ona sarılmadan düşün gerçek olmaz.

Fazıl Mercani’nin Mersiyesi

1

Kazan’da bir âlim çıktı elmas gibi, Çekemeyen arttı: Türlü insanlar, Mana-i fikirlerin eline alıp,

Hakikat denizinde dalgıç olup.

Meydanda gösterdi çoka gayret, Yarışta öndekilerin hatasından.

Ne mutlu: Bu sayede bizden çıktı, Mercani Şihabettin Ahund Hazret.

Karanlıkta fener yaktı o,

Kaynar süte tereyağı kattı o. Selamet pınarından yol açıp, Hakikat nehirlerini akıttı o.

Söz açar o asil er, gerek yerden, Hûda’m ferasetli yürek veren. Erbapların düşünmediği yeri kazıp, Çıkardı tatlı suyu derin yerden.

Kaynaktan çay için su alanlar gibi, Hakk’a susayanların neşesi gibi.

Pırıl pırıl nice çocuk süte doyup. Başkaları kalakaldı su almış gibi.

Hakikatleri görenlerin neşesi gibi, Ulemaya serdar olup tuğ alır gibi, Yiğitler meydanına çıktıktan sonra, Pehlivanlar oldu şaşakalmış gibi.

Anlamayanlar ona dokunmasm-Şöyle böyle adam değil herkes gibi. Pehlivanlara yenildiği görülmedi,

Yanşı biri kazansa, oydu kazanan.

Müslüman’a karşı gelmek doğru olmaz, Vicdanlı bir Rus görse ona da inanır.

O - bir âlim, ermiş, ulema -Hissesi var derece-i içtihattan. Düşmanlarına sakınmadan karşı durup, Onun için mücahidiz ön safta.

Anında müşkülü çözmüş o,

Beş yüz yıllık hatırları yormuş o. Çağdaşlan ona benzer eş bulamadan, Yüreğini düşmanlann yakmış o.

sa. AKMULLA m.

Her yerde delil ile sözü bariz, Kuvvetine herkes şahit gün gibi zahir, Bu zamanda doğan yok ona denk, Marifetli yiğitlerden daha mahir.

Geçemiyorlar izinden basıp onun, Gidemiyorlar yolundan aşıp onun. Hak nurun söndüremiyor düşmanlar Göremiyor âleme mal olduğunu onun.

Ah, yazık! Gidemedim yanma onun. Sözlerinin âşığıyım ben onun.

Her tarafa engin fikirler yayar Yaydığı düşünceler dolup taşar onun.

2

Ben de bir dertli divaneyim,

Nerde bir doğruluk görsem, sevinirim, Bu zatta hakkaniyet gördükten sonra, Gayri ihtiyari bu yüzden sevinirim.

Ben - bir ank kurt gibi seğirten, Tavşan, tilki kokusunu alıp duran. Birisini yakalasa diğeri kaçar,

Zayıf, aksak şansı varsa kurtulur.

Meclisine göre kavgamız var,

Kuyusuna göre kovamız var İrbit ile Mekerye’ye derman nerde -Pazarına göre alış verişimiz var.

Bahtı açılmayan bir zavallıyız,

İtibarım yok, işim tamtakır.

Gençken başladığım kitabım var,

Onun da bazı yerleri yırtık pırtık.

O devirde kitap nerde bu zamandaki gibi, Yürürüm derin yerden su çıkaramamış gibi. Bir arkadaş kaim kitap tutup dursa,

İmrenip, bu fakirin gözü açılırdı fal taşı gibi.

Üvey ana elinde yetim kaldım,

Ondan da pek kısa sürede ayrıldım.

Üstümde kirli gömlek, yırtık şalvar,

Nerede molla var dense, koşup vardım.

Zavallılıktan başka fen öğrenmedik,

Şehre çıkıp, uzak yola gidemedik.

Okçuları tanır hâlimiz var,

O sebepten sabredip duramadık.

Az buçuk dersim var bu kış vakitte.

Kitap okumak-âdetimiz boş vakitte.

Bize ilim kapısının kapandığı yok. Anlıyoruz keyiflendiğimiz hoş vakitte.

3

Düşünmeyin “Carude’yi”³ gören yok diye, Eğer görse, manasını anlayan yok diye. Güç yettiğince yay geren yiğitler var, Zannetmeyin keskin okçu hiç yok diye.

Hûda verse usta atıcıya okunu,

Ona yoldaş olsa eğer doğru akıl.

Bahtına engel yok, biliyor musunuz? Bütün âlem biliyor kaynağmı.

Karşı durur benim ne ağırlığım var -Kendi noksanıma ikrarım var.

Biz karınca, siz Süleyman olduğunuzda, “Fain Tezhabu”dan haberim var.

Erkeğin hâli belli olur, konuşursa,

Kimin hâli bilinir, gizlerse?

Marifete sıfat uyar,

Akıl bir sebep ile şöhret bulsa.

Birisine murat olsa Hakk’ın yâdı, Bildiğince ona malum olur,

Hadiler ismine müzahir olur Zeyrekliğin, yetenekliliğin kuralı basit.

Herkese baht verilmiş kısmetiyle, Erkekleri suçlama hasislikle. Aşağılamaya mollalığın haceti yok. Âlim olsa, söz söylesin hikmet ile.

İsteksizin işi yok gayret ile.

Gayretlinin eli kısa, yokluk içinde. Halkın karşısında hor görülüp,

Ömrü geçiyor biçarenin zillet ile.

Dertsizin rabıtası yok himmet ile Kimi himmetlimin gücü yetmez, Halkın gözünde hor görülüp,

Ömrü geçer biçarenin zillet ile.

4

Söz çıkar şairlerden hikmet ile,

Ona yaman gözle bakmayın hiddetle. Yasak olsa ölüm veya umut,

Haram - helal şahsına nisbet ile.

Her fende şiir ile kitap dolu,

Baksak, sahipleri nasıl da ulu! Gazali gibi insanı kim durdurur,

Siz de bilirsiniz, ey Allah’ın kulu!

Dert ehli şair, olsa kendine malik Kalmazsa şiir ile virtten uzak,

Şiiri yasaklamak asla doğru olmaz Ve yine eğlence olsa, olmaz bereket.

Şairlerin çoğu ehl-i salik,

Okumuşlar çeşit çeşit ezgiye koşup, Dertliyken şiir değil, şarkı söyleyen Dindar sahabe İbn-i Mâlik.

Şiir doğru, nasihati hamil olsa, Sahibi kadar hâl amel olsa.

İşittiği adamları ağlattığı gibi,

Vaaz ile ibreti şamil olsa.

Gitmiş nice erler cevher saçıp, Onların işlerinin yolu açık.

Çok kıymetli eser bırakmışlar, Hikmetin hâzinesinden mısra açıp.

jb. AKMULLA ^

Her bir can seyran kılar sebilinde, Bülbüller ötüşürler tahtında,

Kafiyeli sözü tahmin etti Hûda’m hatibin yüreğinde.

Ne yiğitler doğmuş bu yeryüzünde, Üstadın başarısı şakirdinde.

Cariyeye ilahi söyletmek âdet olmuş. Bayram günü peygamberin önünde.

Maksadı bu yerde kıldık tamam, İnşallah, çıkmaz tenkitte bulunan. Hoş görünce cariyenin ilahisini. Resulün sükûtu ikrarından.

5

Bir kitap var, sahibi kimdir? Kitabında ismi yok - belli değildir. “Tarih-nâme-i Bulgar” adında,

İçinde hatası faydasından çok.

“Nazure”ye o hasis kahramanmış Çabuk girebilse idi cennete o!

Kendi tarafını yüceltmiş göğe kadar Mollaları ona verdikten sonra el.

j-, AKMULLA /ai.

Arkadaş, size rica ediyorum selam yazıp, Göz at: Mercani o, Demirkazık!

Olmazsa, kıbleyi bulamadan kaybolursun. Karanlıkta yön bulamaz, yolun şaşarsm.

Didinip, boşu boşuna uğraşma Bakır çıkmaz yerde altın arama.

Tilki gibi uçarcasına kaçsanız da. Bacağınızı kapar ben kel bir itim.

Bu nedenle size selam yazıyorum. Buralarda da duyulur sizin ezan.

Er olan kahramanları hor görmeyiniz-Hediye olarak şart değil Kaşgar, Kazan!

Edepsizlik değil mi bu yaptığın -Eşekle bir tutuyorsunuz erin atını,

Hükmü olmaz diye düşündün mü?

Kör mü sanıyorsun herkesi?

Sizlere şaşıyorum düşündükçe,

Nasıl insansınız aklım almıyor,

Bulut gibi güneşin nurunu perdelemiş,

Bu yüzden gönlüm size kanmıyor.

i. AKMULLA ^

Hâlince âlimlere şöhret layık Ancak her uçan laçin olmaz Bundan başka söyleyecek sözüm çoktur-Ancak her sözü söylemek doğru olmaz.

İşiniz müzeyyendir vehminizde.

Sözünüz mübeyyindir düşüncenizde.

Bin molla reddetsen de ne kaygı var? Dostlar var ortak olmaz nefretimize.

Açıktaki bir yalanı örtesiniz Kinlenince bir garibi yakarsınız Bir kusuru olanın arkasından Mutlak bir kötü ad takarsınız.

Yüzünüze yıldırım fiske vurduğunda Akrep gibi sabredemez sokarsınız Gazali gibi de olsa, o fazılın,

Hakkında kötü sözler söylersiniz.

Hakikat ilmine kötülük edip,

Övünüp, o yana bakarsınız.

Kendinizden bir fazıl çıkarsa da,

Birlik olmaktan kaçarsınız.

Tahrikle düşmanlığa sebep olup, Namus yolundan kaçarsınız.

Aslan ile dövüşüp zayıf düşen Hasetle sararan acarsınız.

Elbet, şimdi beni sevmezsiniz.

Bu zavallı haklıymış demezsiniz.

Ey kardeş, insafa gel lütfen: Firavun’un varisi de değilsiniz.

Kardeşim ayrıca benciliği bırak, Bencillik sahibine verir zarar. Mercani’yle tartışmaya kim dayanır, Doğruluğunu ispat etse yeter.

Fazıl’ı âlim bilsen üzülmezsin.

Her zaman sükûnete ihtiyaç yok, Batırla güreşsen kaybedersin, Acırım belin kırılsa, dost.

O size cevher toplayıp dağıttı. Değerini bil, boşa savurma, Almamışsan o cevherden nasibin Kaderinden bil, ağzını kapa.

Gel, lütfen, kardeşim, insafa gel!

Gücün yeter mi, haddini bil! Yapabilirsen onun işini sen de yap, Yapamazsan faydası olmaz boş sözün.

Bilene neden kızıyorsun sen?

İşini gör ilim - nur sahibinin.

Her fennin bir seçtiği er var-Atın huyundan sahibi anlar.

Çamur atsan aka, karartırsın,

Rakipsiz böyle âlim nasıl olsun? İstanbul, Mısır, Şam’da dengi yok-Kaşgar, Kazan, Dağıstan şöyle dursun!

Bu zamanda kimse ona eş değil Buralarda ona hiç kimse rakip değil. Kahramanlar meydana çıksın da görsün, Değilse onun bilmediğini kim bilsin?

Ölçtü enini boyunu mühendisler. Dürüstlüğüne hayran oldu batırlar, Daima temiz huylu âlimlerden.

Özellikle Troitski'deki müderrisler.

Onlar da bildiklerinizi biliyorcasma. Kitabı sizin kadar gürmüşçesine.

Laçin gibi parlayan bir sungurcasına,

Ak doğam ayağından yakalanmışçasına.

Büyük dilekler adalete mezar,

Gelecek maksatlar da adalete ayna. “İtibar”da itibar almış Hürmetli Rizaitdin - bir kâmil zat.

Herkes saf, ehl-i insan aldı ibret, Kazan’a bu sebepten geldi şöhret. Değerini bilen iyi bir dostmuş.

Molla Burhaneddin Kadı Hazret.

Kısacası - tüm âlimler kulak kabarttı, Hepsini bulup söylemeye dilim dönmez. Muhterem mollanın methi nasıl Rahat sözü yiğit gibi.

Artık yabancı vilayetten nice erler, İstanbul, Hindistan’da çok meşhurlar, Kitaplarını kabul edip yayınlamışlar. Küskün yürüyedursun kibirliler!

JK AKMULLA

Taassuptan aynlmaz kötü vicdanlar. Susuzluğu gidermez kuru göller Ay çıkınca Çolpan’a âşık olur, Görmüyor ki güneşi o biçare.

Aysız gece yıldızla aydınlanmaz, Kutup yıldızına muhtaç değil nurlu ay. O da erkeğim diye övünmesin -Güneşi etkilemez dişi varlık.

Defalarca bencilleri uyandıran,

O bir bekçi, umursamazlan uyaran. Cihanda durumu ayan, hırsı beyan, Ulemadan memnun pek çok insan.

Celal Haşiyesi buna tanık.

Ne kadar methetse - onca layık. Hakikat tuğunu kaldıran Mücahitler arasında o bir amir.

Cedide-i zamandan cemal açıp. Gösterdi ak gayretini yalnız o er. Hangisinde görüldü böyle bir beyan -Kim seni tanıştınr üstünüyle?

^ AKMULLA ^

“Hikmet-i Belia”sı nasılmış -Şuurlu adama bal gibiymiş.

Asıl hakikati hamil olan, insanın içindeki can gibiymiş.

Hadis yorumlarına bir baksan, Ashaptan işitmiş gibi aktarır.

Böyle büyük âlime dil uzatan -Dört ayaklı mal gibidir.

6

Kazakça şiir yazdım açık açık, Hasetlerin yüreğini sızlatıp.

Hakikati gördükten sonra, sevinçle, Kitaplarını okuyorum sevgiyle.

Esere zekasını ışık kılıp,

Nefis hasisliğini fark etmiş. Kaybolduğunda gelip, bala düşen,

Bir zavallı karınca gibiymiş.

On beş yıl oldu “Nazüre”sini aldığıma, Okuya okuya, baş ucuma koyduğuma. Gönlümüze şifayı ondan aldık,

Düşmez hasetlerin oltasına.

Sa. AKMULLA ^

Amaçları kibirli olduğu için,

Hasetlikten düşünmüyorlar sonrasını. Kara halk, mollasına tabi olup,

Koşarak çalışıyorlar hevesle.

Neden bizde bu kadar edep az? Mükemmelliği boş ver, akıl uçtu Bir yere doğru dürüst mektup yazamıyor-Başkasını aşağılamakta usta.

Kimileri okuyamadığı hâlde yazısını.

Dil uzatıyor pervasızca üstada.

Kimi mollalar dahi bile bile,

Düşmanın kötülük yapmasını arzuluyor.

İlacı kaldıramaz bazı hasta.

Nasihat kabul etmez kaba, edepsiz. Şeytanı da geride bırakmış.

Fırlatıp tepesine “Berk el-vemiz”⁷

“Carude” sahibine sözümüz yok,

Onunla karşılaşmaya yüzümüz yok. Allah’ın büyük rahmeti olsun ona. Dünyada sözümüz var, izimiz yok.

^AKMLLLA^

O da bir âlimmiş çok konuşan,

Maksadına karşı çıkanları sevmeyen, Âlimler meclisinde yer alan,

Menfaatine geldiğinde şakıyan.

Biz de gördük onun ok attığı yeri,

O okun ulaştığı hedefi.

Her yolun gittiği bir yön var,

Şükür; o bulmuş uygun yeri!

Ona dosttur. Molla Mühibulla,

Saf gönüllü âlimleri seven molla.

Eskiden düşmanca yürüyordu.

Sonunda, dönüp oldu adil molla.

Molla Rahmetulla da ona benzer,

Halaskâr müşvik bir insan,

Birçok merhumlar Mercani’ye karşı çıkmış, Onlara katılmış pek çok kişi.

Üstatları Kışkar Hazret, öne çıkmış, Bilhassa o kelamda şan almış.

Ustalıkta Molla Meckere gibi Birçok âlim, müderris öne geçmiş.

Sa. AKMULLA

7

Kursavi Hazret daha önce yaşamış, Övgüye layık biri olmuş,

O rahmetli, Mercani gibi meftun olup, Birçok âlim o azize karşı çıkmış.

Bu zat hem asrında ulu âlim.

Hasetleri kaygılandıran sağ salim Ardından biraz eser bırakıp giden -“Kâmil el - Bid’at” - sanki keskin kılıç.

Her bende hâzinesini açık yapar.

Ve lâkin hazineler farklı farklıdır.

Varını yoğunu anlarsınız kapağını açsa, Her kimde malı kadar pazar var.

Ve lâkin Mercani’nin işi başka,

Atm asili gibi ahi akıtmalı,

Uzaktan pırıl pırıl parlıyor,

Cevher gibi tutturulmuş altın.

Hangi işi o âlimin şaşırtmaz?

Hangi sözü o kâmilin göz kamaştırmaz? Derdine dertliler şifa buldu,

Körler gözünü açtı sürünmeden.

ja. AKMULLA ^2.

Hastalara çok faydalı oldu,

Ayaklan kollan sızlamaz oldu. Üstatlığı yeryüzünde nam saldı.

Kötü insanlara aldanmaz oldu.

İsimlerini yazdığında, nurunu saçıp, Ahbabını âşık etti can verircesine.

Soy ağacınm kökü derin -Kasırgadan etkilenmez asla.

Birleştirmiş delille davasını -Ustanın - parlatıp koyduğu taş gibi,

İşi titiz, makineden çıkmış şiraze gibi, Dikişi çok sıkı bir şekilde.

Hasetlerin yürekleri zorlandı -Karşı çıkmaya takatleri yok. Kahramanlann kılıcıyla parçalananlar. Bir araya gelip toparlanamazlar.

Aynldılar kumalar edebinden.

Hasetlik ve kibir yüzünden.

Düşman güzelliğe aldırmıyor,

İyilik âdetleri olmadığından.

s* AKMULLA ^

8

Pişmeyince insan kemale ermez,

Ve içmeyince muhabbet kadehinden. Düşmanlar tuzak kurmaya çalışıyor -Serçe için kurulan tuzağa laçin düşmez.

O havada bir kartal gibi uçmuş,

Biz dolaşırız baykuş gibi, fare peşinde. Tilkiler orada sabredemezler,

Güya, bir derin çukur görüp ödleri patlamış.

Ancak mollalığın biz sattık adını,

Bizden üstün tesettürlü dürüst kadın; Gönlümüzü kırıp ağlaşmıyoruz,

Düşünüp bir gün geleceğini Arasat’ın.

Büyük bir âlim çıksa karalarız,

Meclisi gıybet ile doldururuz;

İşimiz gücümüz küçümsemek ya da hakaret, Kendimizde hiç kusur görmüyoruz.

İyiye sövmekle kötü olmaz,

Kötü sözün gönülden izi gitmez.

Saf altın çamura batsa,

Çamur gider, altına bir şey olmaz!

ia. AKMULLA л

Eğri ok hedefine doğru gitmez. Gönülden yaman sözün izi gitmez, Kuduran itin aya bakıp ürümesiyle, Gökte duran ayın nuru gitmez!

9

Güneş gibi eşi benzeri olmayan idi, Nuru — yıldırım gibi parlayan idi. Büyük şanlı bir mücadeleciydi -Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

Onun şöhretli olan unvanı,

Şüphesiz muhterem bir insan Mercani, Adelet ilminin kölesi -Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

Mersiye yazdım ben biçare,

Keskin dilde buldum çare,

Bu çağda yok onun dengi -Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

3a AKMULLA OL

Onun ölümüne efendiler,

Üzüldü dost ve arkadaşlar, Troiski’deki müderrisler. Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

Onun kemaletine unvan Tasnife açık bir hâl,

Basireti açık kılmış -Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

Ne zaman o zat veda etti -Kazan’m görkemi gitti,

Bütün dostlar yetim kaldı -Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

Onun methi sınırsız,

Dağıstan, Hindistan kadar.

Benim övgüm yetersiz -Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

Üstünlüğü - zeyreklikte,

Kemaleti - aselette.

Usta dili güzellikte -Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

^ AKMULLA «i

Sohbetle paylaşılan haber,

Ortaya dökmüş nice sırrı, Açıvermiş perdeleri -Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

Safi Allah ruhu hâlâ,

Hata af ile bağışlanır.

Ayrılmaya yürek sızlar Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

Yardım etsin sana, Rabbim, Rendim zavallı, atım arık.

Kazan şehrine gelip Göremedim, ne yazık ki ah!

İlah’ım, bütün hacetim,

Kabul et sana münacatım,

Kabahat varlık hâlim. Dayanamadım, ne yazık ki ah!

Onu övmek bana hazdır,

Kazakça bir beyit yazdım.

Ve dağıttım yurda ben.

Ayrılmak zor geldi ne yazık ki ah!

iv AKMULLA ^

Yerim Zindandır...

Çok çok selam misafir Akmulla’dan, Doğru deyip halka söyleyen molladan. Bütün bozkır içlerine bizden selam Düşmanın iftirasından uzak molladan.

Selam verip fakirin hâlini sorarsanız, Mektup ile bildirelim isterseniz.

Ah çekip, açlıktan kan yutuyoruz, Ölmesek de ölenden farkımız yok.

Söyleyelim, size ibret, sorarsamz, Yayılmış hünerimiz yurda:

Semizler dayanamaz, arıklar,

Burada büyüklerin baskısındayız.

Solgun, gece uykusuz tana çıkarız,

Her düşünceden, fikirden uzaklaşırız. Ağ kurup, sinek tutan örümcek gibi. Tahta kurusuyla pireyle dolaşırız.

Yattığım yerin adı zindandır,

Her türlü insan var cefa çekmiş.

Türlü ibretliklerin hesabı yoktur.

Nice münafık varsa toplanmış.

ia. AKMULLA ^

Demir parmaklıklardan penceresi,

Kara taşlarla örülmüş çevresi.

Ruslardan da var yatan birçok.

Bu yere düşmanın dahi düşmesin, dileme!

Hoşlanacak bir şey yok, gönül sarsılır, Tüfekli asker yürür, döne dolaşa.

Başıma gelen işe çare var mı?

Yatarız biçareler, ağlaya ağlaya.

Tutuklunun, sorarsanız, hâli şöyledir: İnsan insanı böyle dener.

Görürüz pencereden soyluları,

Geçerler atlarıyla tıkır tıkır.

Bazıları on yıl yatmış, uzun süre,

Çareleri Petersburg’a kadar uzanmış. Himmetli nice yiğitler yok edilip,

Ayağı kement ile prangalanmış.

Sararttı ak yüzümü kara taşlı ev.

At ile erin kaderi birdir.

Döndürdü başımı sürekli çığlıklarla, Yoktur iyinin kötüden farkı.

AKMULLA лг.

İnsanın karanlık evde kaygılanması Ağrımış yata yata kaburgası.

İçinde var hem haklısı hem haksızı,

Yatarlar enselerini kaşıya kaşıya.

Katıksız çorba içtiği aşı,

İçtiğinde damla damla akar gözünün yaşı, Dostum içmem diye direnme.

Dünyanın vefası yok, lanet olası!

Ben de bunu isteyerek almadım,

Kazak’a zorla damat olmadım,

Allah’tan gelene ne çare?

Yüreğim yanar ateş gibi, derman bulamadım.

Biz de elbette bir şahbazın çocuğuyduk. Hocanın dini öğrettiği talebesiydik.

İlim meydanında yanşa girip.

Dördüncü, beşincilik için çabalardık.

Geniş bozkır dardır, bela gelirse,

Olmayan suç var olur, ceza gelirse.

Esenliğin kadri sağlıkta.

Baştan akıl gider, bela gelirse.

ja. AKMULLA

Belayı çok görmüş soylular, Paramparça olmuş altın tahtlar. Düşmanın getirdiği beladan,

Kırılmış sapı süslü, çelik kılıçlar.

Kimisine bir sebepten kıran girmiş, İyiler de bundan payını almış,

Zalim bir sultana karşı gelip,

İmam-ı azam hapiste ölmüş.

Gerçek söz tesir eder bal gibi.

Bu yerde gönlüm korkak, dilim cesur. Canı boş yere yanmış biçareyiz.

Usul usul masal anlatıp sallanırız.

Kula nzık değince kul kımıldar, Saçılmış rızkı olsa, gidip tadar.

Her kul yazgısını yaşar,

Gerek sultan olsun, gerek imparator.

Terk edildi kaygı ile akıl, hatır.

İçim kaygı, hasret ile doludur.

Böyle yatar Akmulla biçareniz Derinden devşirip söze başlar.

ла AKMULLA

Bir bela görmeyince insan şaşar,

Kulun gönlünü bela basar.

Bavırsak bile yemeyen Akmulla idim. Çiğniyorum kuru ekmeği çatır çutur.

Askerler, gece olduğunda etrafımızı çevirip, Kapatırlar, hayvan gibi, saya saya.

Ölüm aklıma gelirdi, bu gelmezdi,

Başa gelen Allah’tandır daima.

Sarardım parmaklıktan baka baka,

İnleyip sızlar tatlı can, oy!

İsengeldi, Batuçka’da hoca olmuş,

Akmulla horluk gördü bin bir çeşit.

Eridim kaygı ile düşüne düşüne.

Bu yerde hiçbir şeye sözüm geçmez.

Kadere garip kullar dayanırmış Zalimler Akmulla’nm canını yakar.

Acıydı mazlumken geçen gün ve ay, Kuran’da zulmü yasaklamış Allah.

İsengeldi’nin yaptıkları aklıma geldikçe, Ağlarım iki gözümden yaşım dinmez.

^ AKMULLA

Çoktu düşmanım beni dışlayan,

Türlü dedikodu, iftira ve kötülük çıkaran. Bir söz var: Yok denilmiş Hakk’a ölüm. Adaleti Sadece Allah’ım korumuş.

Açıklıyorum şimdi, dinleyin beni, Liyakatsiz, doğru söze aldırmaz. Üzgünüm yazdım ama sen kmama, Kurtlar yüreğimi parçaladı.

Dayanamaz doğru söze cahil kişi,

Esiri resmin kaldığı zamandan beri. Düşman peygamberi de beğenmemiş, Köpek midesine tereyağı yaramamış.

Havalı bu devirde ahali Arasına yabancılar karışmış.

Sağ iken razı olmaz kara cahil,

Duyarsız insan yeniliğe bakmamış.

İnsanda dedikodu ile iftira kötü,

Sinekten sançıp duran an kötü,

Söylerse söylesin kara çalsın.

Bir olmaz ak maralla kara domuz.

49 i* AKMULLA Л

Göremez ilmin kıymetini kara cahil Kara it de peygambere ürümüş.

Kapmadık it kalmadı beni,

Tenimde yer kalmadı kanamayan.

Düşman gidince, baş açılır bu kaygıdan. Şahin gibi başmı çıkarmış tumağından Tutuklu kalsam da, cevherim kaybolmamış O cevher ki, tek Allahu Teala’dan.

İyiyi göremez cahil insan,

İbret olsun diye kalmış eski zamandan.

Her Musa’ya bir firavun denilmiş gibi, Kalmış o, emir olup ulemadan.

Kardeşlerim, hepinize çok çok selam, Sizlere selamdan sonra ibret kelam.

Her türlü manada hikâye yazdım,

Yüzer mahir insan akıntıya karşı.

Horlandım, hataya düşüp kuzgunlara, Dostlar iltifat ediniz bizim zarımıza,

Arktan atlayan küheylandım.

Kalakaldım dik uçurumda.

AKMULLA ^

Ne böyle bir iş yapmış ne de görmüştür, Orenburg’un, Kişi Jüz’ün Kazak’ı.

Atlas elbise, pazarında kıymetli olur, Kurnazlıkla hile arasında pazarlık olmaz. Altının değerini kuyumcu bilir, diye bir söz var. Cevheri köpeğin boynuna taksan, boşa gider.

Saksağan, hâkim olsa da, papağan olmaz, Yoksul yerde yiğidin saadeti olmaz, Buzağısı ölen ineğin sütü olmaz.

Yengeç burcu yay olmaz,

Kötünün yapacağı uzun sürmez.

Ala böceğin derisinden post olmaz, Kambağı yağlasan da kayış olmaz.

İyinin pazarında kargaşa olmaz,

Kötünün pazarında kazanç olmaz.

Sığın donatsan da ne fayda,

Martıyı boyasan da tavus olmaz.

Gök demiri bileşen de elmas olmaz,

Boz eşek yoldaş olur, sırdaş olmaz.

Kötü dost kara yılan, sözü gibi,

Ne yâr olur yılan, ne yoldaş.

ja. AKMULLA

Kötü kollanmakla adam olmaz,

Huzurun kadrini bilmez ahmak, deli.

Zalimin zulmü çoktur, çok çok beslersen, Köpek başmı bile taşıyamaz.

Kötüyü bey yaparsan, yurdunu bozar.

Akılsızı şımartırsan, ayağını uzatır.

Bey deme, halk deme, işine bak.

Bazen beygir, yüğrük atı geçer.

Bu devrin insanı haramzade,

Gönlü kara, ağzı bozuk, dili yalaka.

İlimden huysuz at gibi kaçarlar,

Hak dendiğinde, sürekli ağırdan alırlar.

Ağlayıp yatarım, kardeşim ah.

Zayıflayıp kupkuru kalmış küheylan gibi. Zalimler kadir bilmez, yok ettiler.

Günün nurunu sevmeyen yarasalar gibi...

Korunsun âlim kişi kötü dosttan.

Cahil dost, bir aylık dosttur, sonra düşman. Miskin kedi insan kokusunu bilmez,

Gülün kokusunu nerden bilsin koku alamayan?

ia. AKMULLA

Çok yatmaktan dar yerlerde sarardı elbet,

Bu yerlerde candan yakın oluverir yabancılar. Hilekâr ilin pazarında dükkân açıp, Cevherimin değeri düştü, horlandı yalnızca.

Kötünün, kardeşim, uzağmdan git:

Evliya olsan da, ayrılmaz peşinden it.

İt ürmüştür nebiye denen söz var.

Köpek, namım yürüsün diyormuş.

Kardeşim bu sözümde görmeyin bir eksik, Sizin iyiliğinizi kıskanmıyorum.

Kötüyü düşman görmek dinin sünnetidir, Bazılarının inancından ederim şüphe: Peygamber hadisine ait söz var,

Dedikodu yapan, cehennemin kancığı diye.

Dost olmaz, dostunu arkadan kötüleyen,

İnsan olmaz, bir hatayı örtmeyen.

Kulun arkasından neler demezler ki,

İnsafa gelip, hiç Allah’tan utanmayan.

Övmez insanı insan, sevmezse,

Sakat köpek yatıp havlar, yürüyemezse. Ağzına toprak dolunca susar ancak,

Azrail gelip işini bitirince.

ja. AKMULLA ^

Ne yapsan, canın çıkar, kardeşim,

Ak sütünü bir köpek gelip mundar etse. Ah çekmez er, yüreği sararmazsa, Kaygısı kaygı üstüne gelmezse.

Her şeyden bu horlanmak kötüymüş, Hastanın gönlü hoşnut edilmezse.

Şimdi inleyen bir mahkûmum.

Arada bir ziyaret etseniz olmaz mı?

Dertli kula Allah yakındır.

Ağlatır kulunun asil olanını.

O kimini çok sever, kimini ezer, Dostunun duymak için münacatını.

Ama bu cahil, Muhammed’e inanmamış, İmana çağırsa da, güvenmemiş.

Üç yüz altmış mucizesine sihir deyip, Doğan ay ile güneşi görememiş.

Anlatayım kısaca dediğini ben şiirin. Düşmanın dedikodusuna yoktur sözüm. Bize değil, peygambere dil uzatmış.

Olur deyip her Musa’ya bir firavun.

^ AKMULLA £&.

Hapsedilip aziz Yusuf az mı yattı.

Çıkarıp, ağabeyleri köle diye sattı.

Ondan sonra Züleyha’nın iftirasından, Zindanda on iki yıl cefa çekti.

Ne yaptı İsrail’in âlimleri kendi.

Onlar yakın nebi çocukları.

Hırsız, katil, dedikoducu deyip,

Yusuf’a ne yaptı ağabeyleri!..

Yazılan, bakınız her kitaba,

Yalan olmaz deyip iltifata.

Mezarında İmam -ı azam köpek oldu deyip Hangi densiz iftira attı o yüce zata.

Olacakları görmüş peygamberler,

Cefayı çekmiş asıl cevherler.

Hangi suçtan tutsak diye düşünmeyin Fayda yok çok sözden, kardeşler.

Küheylanı yermek olmaz dışarıdan,

Böyle sözü anlamayan kara cahil.

Kovucuya Müslüman’sm diyemem,

Biz değil onlara peygamber bile inanmamış.

AKMULLA ^

Güzel söz dinlemek hoş, mübarek, İyiye Allah yardım etsin, akıl versin Bu sözüm şiir değil bir nasihat, Yazanı olmayan Fars, Arap.

ja. AKMULLA ^

Zamane Âlimlerine

Ademden hava kalmaz, yoksul olmadan, Fakirlik sohbetine kardeş olmadan.

Huyu küçümsemek ya da horlamak.

Söz söylemeyen birini rahatsız etmeden.

Birine dünya bahtı hasıl olsa.

Muradına arzusuna vasıl olsa,

Nefsi firavun gibi hırçınlaşır,

Bif fitnelik görüp basılmazsa.

Başkasında hasiyet var diyemez,

Kendini hüsnüzana hasretse,

Erişkini hor görür bu insan,

Aklı doğuştan kıt olunca.

Konuşmasından her adamı adam sayar. Başkalarını aşağılamaya heveslidir.

Kara sinek temiz yere konmaz,

Nerde irin, yara; yeri orasıdır.

İnsaftan bir eser yok işimizde,

Kin, kışkırtma, haset dolmuş içimize . Mesleğimiz - tartışmak, küçümsemek, Yapacak iş yok başka aklımızda.

AKMULLA л!

Doğru söze kulak asmak yok zihnimizde Görsek de doğru yolu seçmeyiz asla.

Ve lâkin gönülleri de olanlar,

Herkesi aşağılar, övmezler asla.

Yakın dursan demirci körüğü gibi, Kirletir seni asla paklamaz.

Dokunsan yağlı kara selek gibi, Bulaştırır karayı asla ağartmaz.

Yanlışlıkla ayağın kayıp, yere düşsen. Atlar geçer üstünden, dönüp bakmaz Zerre kadar hatanı görse,

Avretini açmaya hazır, asla örtmez.

Molla diyerek aldatırken herkesi,

Gerçek molla az bulunur aslında.

İyiliğin her zaman doğruluğu nerede?

Pür dikkat hakikate baktığımızda,

Rast gelse, yakalamaya hazır.

Oltası uzakta değil - parmağında.

Dostum, âlimlik farklı bir şey,

O kolaylıkla ele geçmez.

Baht gelse fark edersin,

İzzeti şerefe aldırmazsan.

j-, AKMULLA ^

Nefsimiz, arzumuz için - en öndeyiz, Şeytan bile gayret etmez böylesine. Her ilmin ilk şartı - dürüstlüktür, Bavırsak nefis olur bolca yense.

Yakışır kendimize baksak biz,

İlmin meyvelerini alsak biz.

İlmi korumaya çare bulup,

Daha çok tefsire ve hadise baksak biz.

Mollalık o zaman bize verir fayon. Nefsimizin sahibi olabils-.., Düşünmekle elden bir şey geir-:.' or. Gönül ile çok şeyler yapıyoruz biz.

Görünüşte molla gibi sultamz,

Sarığı ustalıkla sararsak biz.

Ayet okusak da telaşlanmayız,

Ah, yazık, kıyamette ne olacağız?! Yaşımız büyüdükçe, gönlümüz genç, Tövbeyi sonradan edeceğiz biz.

Halk için ak sarığın büyük olsun, Atm-kızağın, elbisen görkemli olsun. Hususen cahil halk nazarında.

Kendin şişman, göbeğin büyük olsun.

■ь. AKMULLA ^

Bir zengin evinde ya da ilçede yaşamak gerek, Mağrurları kendi yanma çekmek gerek. Abdesti, namazı doğru kılmasan da,

Mollalığı her bilimden almak gerek.

Havasına uygun sözler söyleyip,

Tuzağı-ağı ustaca kurmak gerek.

Onların muradınca yürüyüversek.

Marifet aydınlığını örtmek gerek.

Göbeğimiz gebe sığırın kamı gibi,

Dilimiz cehennem ateşi gibi.

Şaşkınlıktan herkese küsüyoruz,

Tüyleri kabarmış erkek hindi gibi.

Bize dur diyecek aksakallar öldü,

Artık tufan çıkarmak kolay oldu.

Avamın başım biz karıştırdık,

Varlığımız bir afet gibi oldu.

İsyanın çoğu çıkar dilimizden,

Sarığı büyük büyük kişimizden.

Bugün de sırtımız - hoş, içimiz - boş,

Zülcelal - memnun değil işimizden.

j-v AKMULLA m.

Mollalık zor, yolu bilmezse,

Allah akıl verip göndermezse, Peygamberden alınan ilim-bir nur,

Eğer aydınlığı karartılmazsa.

Molla olmaz, halkına yalan söylerse, Âlimi rezil edip, kötülerse.

Âlime iyi insan kara çalmaz,

Özü veledizina gibi değilse.

Molla şudur ki, din öğretir para almazsa, Dünya için dini satıp, kaybolmazsa. Âlimden hikmetli çok soru var:

Çoban sopa yer, sürüye bakmazsa.

Marifetimizin meyvesi hırçınlaşmak, Körükleyip kuduram kışkırtmak, Kucaklaşma, anlaşma, dostluk değil -Kapılarak kavgaya, sopaya sarılmak.

Yetkinin yetkinliğini inkâr edip, Vuruşmadan geçmiyor bizim öfkemiz. Herkesi bencillik yanılttı,

Aksadı bu sebepten adımlan.

Ahlaki terbiyeyi geriye bırakıp,

Rakibi küçümseyip, gönül rahatlatmak,

ai AKMULLA ^

Günahımızın ağırlığına yer dayanamıyor, Yağmurdan yoksun kaldı bizim tarla. Kapıya bir zengin gelse, hoş geldin deriz, Bir garip fakir gelse kaçarız.

Öğretsin öğrencilere önce iman.

Hoca olsun din için canını feda eden. Manasını kendi diliyle anlatsın, Böylelikle iki taraflı olur iman.

Molla olsa, korkak olup, üzgün olsun, Gerek zengin, gerek fakir olsun.

Bu sözü sevmeyen düşmanlar, Kızgınlığından, gerekirse çatlayıp ölsün.

Zenginlikten var mı kudurmayan,

İçini kötülükle doldurmayan?

Doğru söz havası sönmeye hazır,

Çatlayan cam gibi çıtırdayan.

Haklı olduğu yerde susmayan,

Akmulla adlı fakir seslenmiş.

Yaralanıp ıstırapla yatan bir yaşlı itim, Saksağan ve karga gibi cırıldayan...

ja. AKMULLA м.

Sözü yerde kalmaz beyler Uyarmanız gerekirdi bu durumdan. Hazretler bizim gibi miskin, garip değil -Onların ekmeği pişmiş, pilavı hazırdan.

Benim gibi fakirin, söylesem de, değeri yok, Sözümün önemi bitip, sesi uçmuş,

Dünyada dolup yatan azizler var.

Bülbül dillerini para kesmiş.

Tartınca, birçok şey hafif çıktı:

Tartının da ayarı bozuk çıktı.

Endişeli konuşanlar uzak dursun,

İsti’farın “ayn”ından nokta düşmüş.

Fethadan tekbirdeki “elif” doğar, Demiyorum bu sözleri hasetlik için.

Sarhoşken nasihat kabul olur mu -Hatasını övünmekle ömür geçiren. Kendisinin bilimle hiç ilgisi yok.

Kendi kılar teheccüd namazını geceden.

Abdest almakla bitmiyor iş.

Olmazsa gerçek abdest önce içten.

Dünyaya doymak olmaz, bırakmak da -Kanaat torbasını şıçan deşmiş.

^ AKMULLA ^

Nasihatler

En evvel gerek iman, derler,

Ahiret işlerine inan, derler.

Tanrı affetsin demekle iş bitmez,

İman şartım öğrenmezse İvan, derler.

İkinci kıymet gönül, derler.

Gönlü bozuk adamdan vazgeç, derler.

Bozuk adama yer üstünden altı iyi.

Olmazsa gönül temiz, gömül derler.

Üçüncü kıymet akıl, derler.

Akılsızın tevfik tarafı takır, derler.

Basit bir nedenle kavga edip, dinini bozar, İmanı küfre satır derler.

Dördüncü kıymet şükür, derler,

Nimete şükretmemek küfür, derler.

Yattığı yerden “Hûda affeder.” demek utançtır, Bahane bulup, düz yoldan koş, derler.

Beşinci kıymet edep, derler,

Edep denen; muhabbete sebep, derler.

Av AKMULLA ti.

Küfrün edeplide olmadığı gibi,

Edepsizde de imanın olması acayip derler.

Altıncı kıymet sabır, derler,

Sabırlı kişi muradını bulur, derler,

Her işte sabırsızlığın sonu zarar, Sabırsızlık başa bela sarar, derler.

Yedinci kıymet ihlas, derler,

İhlassızın işi kabul olmaz derler.

Akıllı olan bu sözleri bilse gerek,

İman, akıl, edep, ihlas - yoldaş derler. Önümüzden geçmedi korkular,

Bu halk bilerek gafil yatar.

Gafletten uyanma yok, utanma yok, Kervanlar geçer tıkır-tıkır.

İbretler göz önünde ortada durur,

Eli ile nice adamı gömüp durur.

Çok gördük kabir kazan yiğitleri-Aralannda neşe, oyun dolup taşar.

Ne fayda ah demek öldükten sonra,

İş bitip, kabir azabını gördükten sonra? Allah’tan korku nerede kaldı,

Zar ağlar yerlerde güldükten sonra?

Bu devrin insanı işte böyle,

Kötü huyuyla halka faydası olmaz.

Dine fazla gönül vermez,

Zekalarını Eflatun gibi sanırlar.

İyiler Hak’tan gönül ayırmamış,

Kötüye Hüdâ rahmet yağdırmamış. Bilimsizin kendisi bilmez, iyiyi dinlemez, İnatçı inek gibi sütün sağdırmaz.

En evvel paklamak gerek kirini için,

İçeride kalıp durmasın kokmuş irin.

Ah ne olur! İçi temizlensin, içi temizlensin! Olmazsa, fayda vermez kuru bilim.

Bilmeyen Kazak da Nogay da var,

En evvel ilmini onay ile al!

Kitabı, meleği, peygamberi!

Sadece adını bilmenin ne faydası var? Biliminin semeresini görmeyince,

“İmanın şartı”nı görmenin ne faydası var?..

Öğüt veriyorum Kazak halkına:

Gönlünüz bilime çok soğuk.

Bazen ulemalar söyleseler de,

Göreneğimizi yaşamıyoruz.

al AKMULLA 4Л.

Faydasız mollayla oturmayınız. Öğrenmeden farzı vacibi durmayınız.

O mollanın okuması iyi olsun,

Görünee bir ulu molla şaşırmayın.

Hâline vaktine bakmadan övünmesin. Küçücük çocuklara sert çıkmasın.

Bu tarafta çok işler var - kendini bilsin. Akaidi okudum diye göğsü kabarmasın.

Küçük molla istiyorsunuz kolay diye, Birçoğu henüz yetişmemiş molla. “Şemsiye”den beş-altı kelime ezberleyip, Tayin olur cahillere molla diye.

Kaç kere söylesem de, ballandıra ballandıra, Hûda için efsanlayıp, büyülemiş gibi,

Kendi dilimizce açıklayıp,

Evladı Müslüman’ın anlamış gibi.

Nedense hiçbir ilaç fayda etmiyor:

Kâle almıyor gibi görünüyorsunuz,

Bu dediklerim kitaba hilaf değil,

Akmulla aldatıyor diye sanıyorsunuz.

Dilimiz çok tatlı, gönlümüz sert, Yoldaşın yanındaki avare gibi.

Uyanık insanlar artık çoğaldı -Parmağının ucunda dolandırır gibi.

Babanın ağzı denen bir söz var, Gönlümde ufacık iman kalmamış gibi. Neden böyle korkusuz olmuşuz ki. Dünyanmki dünyada kalmayacak gibi?

Biz değişik bir halk olduk ölmez gibi, Mezara tek başına girmez gibi, Dürüstlük bu çağda önemsiz oldu.

Dürüst olanlar geride kaldı,

Kimi mollalar halka yalan söylüyorlar, Sadakasız kalırım diye korktuğu için, Güçlü beylere yalakalık için,

Şeriatı istediği gibi yorumlarmış.

Bağlanan boğaz ile dilimiz var. Seyisler boynumuza kement atmış gibi İşimiz bizim aynamız oldu,

Nice yere şeytan tuzak kurmuş gibi.

Şahbazlar Kaf Dağı’na taşınıp gitmiş. Yerine kuzgun baykuş konup kalmış

68

ла. AKMULLA л

Kemiğe işleyen asla ayrılmaz,

Küçüklükten kötülüğe alışan,

Böyle kötü işlerle uğraşıyorlar.

Adam gibi akıl taşımıyorlar.

Cebrail’in sözünü kabul etmez gibi,

Kara kan içimize dolup kalmış.

Din gitse de zan bırakmaya razı değil -Gönlümüz bu sebeple donup kalmış.

Fidye olarak arık malı verir kat kat,

Baykuş molla bu malı bekler durur.

“İnşallah, bunu kabul eder.” - diye Çıkarıp verir bir gözü kör.

Koyun, yılkıdan katarlar aksak-sakat, Deveden verecekse - hasta ürkek deve. Övünmek istersen malını kıskanma -Diyerek sadakaya daha mal katsın derler.

Atılıp mollalar geçer öne,

Kesik Baş’ı, Ahir Zaman’ı okuyanlar,

Malın kötüsünü verir seçerek.

Dizmişler peş peşe; hastası arkada körü önde.

ч AKMULLA жй.

Boş yere: “Affet Hûda” - diye,

Tövbeyi öğrenmişler yalan dolan.

Bize de vermez mi diye, miskin miskin.

Molla yine oturur dertli.

Sağ mal sığırdan ikisi,

Zavallılar zor duruyor zayıflıktan ayakta. Sararıp, tan vaktinde ölen ceset,

Toprağa verilmeden, öğüt ile kalır geceye dek.

Bu zamanda yetişen çocuklar Haram mala çabuk meylediyorlar.

Serbestçe dolaşıp büyüyerek,

Sağ salim yetişseydi kız çocuklar.

Kötüler birbirini kollarmış,

İhanetlerini dahi savunurlarmış.

Zalimler için hazırlanan cehennem var-Hüda’m bu dünyada vurmuyormuş.

la. AKMULLA

Sultan Abidulla’ya Şikâyet

Selamünaleyküm, asil zata.

Meydanda kazanan beygire,

Layıktır diye şerefine yazdım selam, Kendimiz fazla kahraman olmasak da.

Bahçesiz yerde bülbüller de ötmez,

Şimdi benziyoruz baykuşa.

Hüda’nm yazgısına çare var mı -Yazılmamış dualar boşu boşuna?!

Rica ediyorum, hazret, senden yüz bin defa, Biz fakir biçareyi geri çevirme.

Akıllıya - bir işaret yeter, diye söz var, Fazla konuşmak - edepsizliktir asil insana.

Düşmeye hazırım dünyanın mezarına, Satıldım bir yaramaz ilin pazarına.

Teselli edecek hiçbir söz duymadım,

O sırada da umudumu kesmedim.

Zindanda intizar olup sıkıntıdan,

Sizlere gene yazdım, dayanamadım.

j* AKMULLA *1

İnsanda oluyor bazen böyle durum.

Âlimin sözü - şeker, manası - bal.

Biçare, sıkıntısından yazmıştır, diye,

Sultanım, dilekçeme göz at.

Tutuklular kıblesi idi eşiğimiz,

Söz sırasını bilmeyene benzemeyiniz.

Yıkasanız bir kirliyi, kir yok olmaz.

Kertik bıçak da bilenince keser.

Her bir zat özüne döner, demiş.

Paslanan çelik kılıç kesmeden kalmaz.

Çok oldu Müslüman’a yardımınız.

Her gün büyüyüverdi pazarınız.

Kalan yemekten Akmulla’yı boş bırakmayınız -Taşıyor sizin devlet hâzineniz.

Dünyada hayran sizin bahtınız,

Yığmış tamamıyla devletiniz.

Bilgi ağacının meyvesisiniz,

Ömür boyunca sönmesin şefkatiniz.

Eksilmesin baht devlet başından.

Çıkmamış er - azamet ikbalinden.

Dünyan senin - bengisu damlası gibi,

Pek çok ocak ihsanınla aydınlanır.

a». AKMULLA m

Devletin bahtın ile taşıversin,

Kahrın düşmanlan basıversin.

Yağızlar uzaktan görüp kaçıversin. Tann’m gözümü açıversin.

Dua şu Akmulla’dan, sultanımız,

İçinde çok Çoban Yıldızı’mız.

Kalpağın gümüş, ağın altın,

Hürmetin büyük senin, sungurumuz.

Geliyorsun asil soydan bozulmadan, Himmetine akıl kuvvet, devletin bol. Kutsanmış, kutlu bir yer, diye Butağa yuva yapmış kerkeneziz.

Cehennem haram olsun itinize, Çıkmasın düşman karşınıza Konukseverlik sofrasından bir lokma, Verseniz, ne olur ben denize.

Elma ağacına yuva yapan siz bir şahbaz. Şahbazdan et tadan biz de bir kel.

Mim

Aslımı sorsanız, ben biçare -Dertmend Hebi Hoca ibn-Niyaz.

73

л* AKMULLA

tsengeldi ile Batuçka

Kıpçak içi Karabalık, Karagızlar Zarına Akmulla’nm bir bakınız.

Beni yakalayıp verdiniz düşmanlara. Hepimiz Tanrı huzuruna varırız.

Hûda’m size versin kutsal niyet,

İlinizde kaldım Tanrı izniyle.

Yaptığın iftiralar aklıma gelse. Ağlıyorum içim dolup tekrar tekrar.

Olmadı şikayet etmeden çaremiz de,

Kin tutup, dayanacak güç yok yaramıza. Günahsıza iftira edip soldurdunuz, Bağırtsın sıçan düşüp tasınıza.

Kim dayanır bu yaptıklarınıza,

Pis ağızlı ala kargalığınıza.

Bu yaptıklarınız Müslüman’a yakışmaz, Aşkolsun! Sizi doğuran anaya.

Çamur sıçradı Ata Karagız’a Var ve çıkar iyiler aranızdan Cefaya sebep kimse - ona diyorum, Ruhu kararmış Karagız’a.

AKMULLA ^

Razıyım sizin ululannızdan,

Gönlü güzel dahi insanınızdan.

İyiler sesini yükseltmedikçe.

Horlanarak böylece kalacak mıyız?..

Çokça selam razıyım âliminizden,

Hayır dua olsun aziz atalarınıza

Kim yazmış diye sorarsanız, ben - bir mahkûm,

Akmulla, Troitski şehrinizden.

Ja. AKMULLA aL

Dostluk

Dost dediğin görünüşte güzel, içte kötü olmasm, Dünyası küçük olsun, yüreği küçük olmasın.

İyi günde dost olup, dar günde kaçmasın. Zamanı gelince, azgınlığa karşı gücü olsun.

Kusuruna bakma dostun - kusur önemli değil, Kusuru açık olursa olsun, açıklayan olmasın. Dost sandığınla aynı düşüncede olmayabilirsin. Görünüşü farklı olsa da yüreği farklı olmasın.

Dileyen herkesin mutluluktan hakkı var-Senin eşek diye horladığın sakın at olmasın? Elbisesi eski diye kişi kötü olmaz,

Senin karga dediğin sakın sungur olmasın!

Mutluluk için gamsıza Bağdat, Halep gerekmez, Yurdu Bulgar olsa da, karıştıran olmasm.

Eseri yazan - lakabı derdmend Akmulla, Dünyada kötüler olsa da tanın olmasm.

j*. AKMULLA

Kanaat

Kul kudursa, elbet kinini bilmez İnsan bey olunca değerini bilmez. Sonradan olan zengin, dengini bilmez, İnsan diye kimseyi gönülden sevmez.

Bereketli mal gider ulaşılmaza,

Az olsa da, yeter bu mal çoğa Beylere derdini tekrar söylesen de,

Asil olmayan kötüye dargın olma.

Sonradan görenin gönlü zengin olmaz, Genç at deveyle denk olmaz.

Tanrı insanlara baht, devlet verse. Kimsenin gücü yetmez verileni azaltmaya.

Eşiği geçince sana uygun yere otur, Düğünde post giyersin yörene göre. Elindeki her şeye kanaat et -Beygiri yüklerler yelesine göre.

s*. AKMULLA ts.

İnsaniyet

Beygir uzağa gitmez, yorulunca,

İri ağaç ufalıyor parçalanınca,

İyi beslemezsen yüklü devenin,

Ensesi aşağı düşer, yürüdükçe.

Âlim olsan, faydalı ol kendine,

Daha sonra - yanındaki yoldaşına.

Birlikte yürüyeceğin yoldaşa bakmasan, Gereken günde gelmez o da yanma.

Unutma insanlığı onduktan sonra.

Parlar ayın nuru dolduktan sonra.

Öfke bıçak olduğunda, akıl - odun. Küçülüyor odun yontulduktan sonra.

Konuk gelse evine, saygı göster.

Gönlünü onun kırma - Hak’tan utan.

Bela gider, konuktan rahmet gelir -Razı ol, herkesin teşekkürünü al...

Herkesten övgü alsan, çok yaşarsın,

Devlet bitse, elbet ararsın.

Kişi ne kadar çırpmsa da - kendisi için, Kötülük yapsan, sonuçta bir kere sıçrarsın.

л* AKMULLA £t_

Bu düuyada olamaz özsüz kişi:

Ne açık, ne saklı olur işi.

Birinin suçunu başka biri çekmez.

Öz cezasını kendisi çekiyor her bir kişi.

Aşağılama görür görmez her insanı, Başkasının çocuğundan küçük görme oğlunu. Allah bilir sadece kimde varsa hatayı,

Kusuru var diye düşürme yiğidin değerini.

Bir bakışta anlayamazsın yiğidin sırrını, Bilim yolunda bak daima ileriye,

Ne kadar öğüt verirsen ver cahile,

Düşünüp dikkate almaz binde birini.

Kimi aydın, içinde sırrını saklar.

Kimi insan sevdiği mesleği över,

Cahile ne kadar nasihat verirsen ver, Düzenbazca dünyayı dolanıp gezer.

Elinde bulunana kanaat et.

Eğilerek, zengine sakın dilenme.

Namusunu bırakma, mal için,

Şükranı bırakma, var için,

Tövbe, edep simgesi - kanaatlik,

Emelsiz olma sakın, mal için.

ч AKMULLA жа.

Dünya.

Derdimizin tümü - dünya mülkü,

Dünya için yeri kazıp, olduk tilki.

Kanaat etmeyenin kamı aç,

Gece - uyku görmedik, gündüz - gülmedik.

Ey dünya, aldatıyorsun hepimizi,

İt nefsine çevirdin namusumuzu.

Sükûnet bitip, geldi çok belalar,

Evde rahat bırakmadm yaşlılarımızı.

Rahat işe, boş söze kulak asma,

Olur olmaz tavsiyeyi kafana takma.

Öz babanın görsen kötü huyunu.

Doğrusunu söylemekten hiç utanma.

s* AKMULLA

Akıl

Rütbe alanlar zor durumdadır,

Nasihat versen, kabul etmez; inatçıdır. İlerlediğinden baht bulsa,

Kendine denk dost bulamıyordur.

Biraz zamanın kurbanı, bırakmıyor saadet. Yalan sözü, üç kâğıtçılığı övmüyor saadet. Görmüş geçirmiş yaşlılardan akıl alıp, Zalimlerin sözlerini dinlemiyor saadet.

Çalılık iyidir boş bozkırdan,

Değerini bilmez doğan bir anadan.

Cahil ile beş gün durmak - bir yıla denk, Aklın varsa, ayrılma yaşlı bilgeden.

Dengin etsen, onun için veriniz diz. Bilmeyen adama altın bakır gibidir. Yoldaşını bulamayan er yoldan sapar.

Asla cahillerle rastlaşmayınız.

Babanın verdiği isim ile anılırsın. Hürmetine göre halkından dua alırsın. Cahil ile ne kadar yoldaş olsan da sen. Sonunda, gülünç bir hâlde kalırsın.

^ AKMULLA ut.

Değerin, bu sözü dinlersen artar.

İyi niyet her zaman iyilik bulur.

Ahmak dosttan akıllı düşman iyidir -Ahmak dosttan her insan bela bulur.

On belanın dokuzu dilden doğar,

Aklı olan adam dilini tutar.

Ağzından çıkarsan kötü sözü.

Ejderha olup, arkadan seni kovalar.

Kımız içen yarışmaya dilin karıştırır.

Olur olmaz sözlere kulak salar.

At koşumunu çıkartmaya çalışan saçmadan, Gece olup, gün batışında herkes saklanır.

Dil acısını çıkartsa, el çalışır,

Öfke düşman akla olmaz yâr.

Baş yarıp, göz çıkartıp, kavga edip,

On belanın birisi elden doğar.

Sözü ölçülü söyleyiniz, akıl ile,

İşe başlıyorlar iyiler, iyilik ile,

Çok konuşan dil her zaman bela olur, Yürümeyin yolda ihtiyatsızlık ile.

ль AKMULLA жл.

i* AKMULLA ^

Яңғыҙлыҡта мыуафиҡ булһа ярың...

-45

-45

ль AKMULLA жл.

Saadetin artar, eksik olarak doğmazsan, Kimler gelir yanma - sanlmazsan, Gereksiz yerde dili susturmak gerek, Sırrını dışarı çıkartma, övünmezsen.

Aklım üçe böl; birini söyle,

İkisi içte dursun - ona dokunma.

Önüne arkana bakmadan konuşup, Kaygılanıp, sonunda sen pişman olma.

Akilimin tavsiyesi içte durur,

Akılsızın öz sözü kendisini vurur. Özünde kâmil olsa da er,

Öğüt verip herkesten akıl sorar.

Can var mı bu söze kulak verecek? Sopam yok sağıra vurup alacak.

Bilim diye, halkm yararına,

Can var mı ilim sözünü ağzına alacak?

^ AKMULLA л

Yalnızken Seninle Olsa Yârin

Yalnızken seninle olsa yârin Nereye gitsen - yanında intizarın.

Eşinin bahtını yere düşürmezsen.

Her yerde - huri gibidir yüzün.

Değerini bilmez insan kendinin.

Sen bir zavallısın, kaybolmuş kardeşin. Dost ile düşmanını ayırmazsa,

Aldığın yârin, bil ki bu senin kusurun.

Akılsız olsa yârin, değerini bilmez, Mücevher kıymetini yüreğinde hissetmez, Yapılan hiçbir işi beğenmez,

Sürekli tartışırsınız bir rakip gibi.

İlin değersizine verir aşını,

Nerde kötü görse uzatır başmı.

Çobana, hizmetçiye verir sırrını.

Kalmaz itibarı aziz başının.

la. AKMULLA ^

Yüğrük at, güzel kadın, er gücü Daha ne gerek er yiğide.

Rastlaşan kötü kadına, tembel ata.

Hasret, dert gelir uzaktan başına.

Düşünüp de muradına erişemezse,

İnsanın bu yüzdendir yaşlanması.

Devesini tilki alır mutsuzun,

Düz görünmez gözüne oymağı.

Yiğit, düşünerek konuşur ve yürürse,

Halk nazarında kaymak gibi olur.

İnatçı kadın, söz dinlemez çocuk,

Yiğidin yaşlanmasına sebep olur.

Asla zayıf insan başarılı olamaz,

Er başaramazsa asla ilde onmaz.

Gökten rahmet yağmuru yağmadan.

Hiçbir vakit, ot büyüyüp, yerde bereket olmaz.

ja. AKMULLA ^

Ozan

Gelin, yiğitler, dinleyin! Akmulla’dan öğüt alın!

“Bahtı olan yiğide,

Söylenen söz var, - Hûda yâr-” Söyleyemediğimiz Biz gariplerde çok dert var! Sırrını açıp halka,

Kışkırtıyor kötü dil Yiğitler, bunu dinleyin!

Kolum kısa, yerim dar,

Gönül yetse, el yetmiyor, Üstümden bulut gitmiyor. Dilenmeyi halktan Görüyorum bir utanç. Dilenmeyelim kuldan!

Beli zamansız bağlasak,

Zor olmaz yiğide.

Oldu Tanrı’m, Hûda yâr.

Azıcık kıssa ben yazdım,

Kalem alıp elime...

86

ia. AKMULLA ^

* * *

Geçiyor diye günler, üzülme-Seven Hakk’ın günü çok.

Mal bitmez, başa talih konsa, Görkemleşiyoruz, değişip; Mal bitip, talih gitse, Horlanıp, aşağılanıp,

Gidersin kötülenip.

Halkın saygı gösterirse. Taşarsın dolup,

Yurduna bozgunluk gelse, Azar başın kirlenip.

* * *

Kemiği tam yarattı, Uzuvlarımızı donatıp.

On iki bölüm yarattı,

‘ ’Konuş! diye emredip. Şakıyan kızıl dil verip,

Bilim yolunu gösterdi,

Kalsın diye dürüst kulluk;

Bir zorluk çıkarıp basıldı Yüreğim, içim sızlayıp İyilik yap, dile!

^ AKMULLA ^

Kötülüğü yok et!

Şeytana fırsat verip.

Gücü elden kaybetmeyelim!

Geçip gider herkes -

Biz de bundan eksik mi özgürlük?!

Değerimiz düşüyor,

Her gün bir kuruş!

Altın verip bakıra-Başımız kel kaldı;

Arık mal gibi yorulduk.

Adil işe sabrımız yok,

Kini bastırarak denkledik,

Tamam olunca bin kuruş,

Neler yapardık elbet.

Emekleyip yürümesek.

Boşta gezen adam çok.

Tüyü bitmemişin canına kıyan.

ла. AKMULLA л

“Dünyada adam çoğaldı,

Talihi yaver gidip, mal bakan.

Yığdığı malı kimsiye bırakmadan,

Hiç kimse yok götüren;

Ecel gelse bir saat.

Beklemeye zaman yok bir dakika bile! Saadeti, devlet rahatlığını Görmemiş gibi olup da,

Kaç resul, nebiler Rahim yolunu hak gören;

Ölümün acı şerbeti Onlara da gelip ulaşmış.

Ebedî kalmaz hiçbir can,

Hüneri ne yerde ne şamada,

Eflatun da geçti cihandan -Ölüme defalarca karşı dursa da!

sa. AKMULLA ^

* * *

Gönlümüz - anasız kuzu, Yurtsuz yerde uyumuş;

Nefis denen şey kahrolsun. Nice insanı ağlatmış.

Hannas adlı bir melun,

Yer almış yüreklerde.

Dünya denen bir bela.

Tutmuş sertçe bilekten; Tutuklu da kaldı bu aziz can, Çıkamadan Aral’dan,

Nefsim dilek diliyordur. Dünyada gerekenden,

Zengin olup, giysi giymek için Pahalı ve ipekten;

Canım dilek diliyor Dünyada gerekenden Hiç fayda yok bu işten -Hûda’ya kulum, demekten. Düşkün olup gittik biz -Bu zorunluluk neden?

Tenim oldu yaralı, Kurtulmuyor başım beladan.

Av AKMULLA л

* * *

Düşüncem çok benim... Kötülükler kahrolsun, ey!

Seni gören - bendim!

Ey başım! Gördüklerimi yazdım -Gönlümden gitmedin!

Ey kamım! Yediğini yazdım -Açlığa zulüm etmedin!

Ey dilim! Söylediğini yazdım. Yalan söz söylemedin!

Namahrem bilip,

Ey gözüm! Benden ayrılmadın. Haram tutmadan yaşamaya,

Ey elim! Bana yardım ettin.

Kötü yolda yürümeye,

Ey ayağım! Sen de izin vermedin. Birçok belaya bulaşıp,

Ey canım! Sen de gitmişsin.

İşimin iyi gittiği yok-Ey ömrüm! Boşa geçmişsin!

İçim! Sen de karasın-Kul hakkını çok yedin!

Bütün kemikler birleşip,

Yalnız başı kapladın.

Ortada kaldı yalnız baş,

ja. AKMULLA ^

Varlığın oldu inciltmek. Sarıp kabartıp durdurdun-Bu idi yalnızlık kafesin. Yalnız başımı azdırıp. Günahlı kılıp, azdırıp,

Bitti mi alacağın öcün?! Fakir kişiyi gülüyoruz: Giymiş lapti, giysi; Yoksullukla hayat geçirmiş. Dilenci fakir geçiyor. Parıldatıp gözlerini;

Herkes ibret alsın diye, Sözün aslını anlatıyorum.

* * *

Kulak verin şuna da:

Hûda’m ferman verdi Kanndaki çocuğa;

Şöyle dilek diliyor Yalvarıp çocuk Allah’a -Burası benim için rahat, Çıkmayayım diye dünyaya. Dünyadaki suretleri Meraklandırıp gösterir Çocukların gözüne.

Görünce ilginç şeyleri,

İlgisiz kalır mı çocuklar? -Her şeyi görüp beğenerek, Kanıp çıkıyor bozkıra. Anasının kamından Böyle dünyaya geliyor.

Kim bilir iyiliğe mi gidecek?!

jb AKMULLA жа.

* * *

Zengin olsan, bindiğin atı,

Altın ile nalla!

Fakir olup, hiç olsan,

Yük taşırsın,

İnek ile danaya!

Çırpınsan da başka yapacak işin yok. Rast gelirsin belaya;

Başkasının yapsan tüm işini, Uğrarsın iftiraya -

AKMULLA «L

* * *

Gel, yiğitler, çalışın,

Ticaretin helalinden:

Senin de ruhun Müslüman olarak yaratılmış. Zorluk çekersin Kıyamet günü haramdan!

Sayılı günler fani dünyada -Birbirinize ikram edip geçin: Kendini koru yalandan -Boş söz söyleyen çok.

Minnetini bundan alamam -Mevsimsiz dönüp gitmek yok Bir kere doğduktan sonra anadan, Fırsat denen meydana.

Âlimleri çevirmişler,

Bilginleri tartmışlar,

Yükleri ağır bir hayli,

Geçip gitti bugün de,

Yaptığın iş çok azdır.

Kimseden fayda görmezsin, Herkese çaldığın iftiradan, Değişip duran bu zamanda! Hesabını insan yapmayan,

Nerede varsa kötü insanm

Destekleyip sözünü savunmuş; Birisi doğruyu söylese,

Kin tutup, unutmayan.

Hırsızlık yapsa, övüyor.

Kötülük yapsa, destekliyor -Bu bir polat kılıçtır,

Kutu dibinde yatmayan,

İlim yolunu kaç kere söylesen de, Gönlüne girip yatmamış.

Cart curt eden bu zaman -Çeşitli fitne kaplamış;

Yiğit olana iftira çok Başını kollamayana;

İyi çocuk nerede var Ana sütünü hak eden?

Kötü çocuk ilde çok "E” desen, "me” diye kandıran. "Er azmaz.” - diye bir söz var -Kendi aklını koruyan.

ât AKMULLA

* * *

Ölmeden önce yiğitler Ahiret işini halledin!

Devlet verse Tann’n,

Cami yaptırsana!

Vaadine sadık ol! Söylediklerimden ibret al: Dünya işini bıraktıktan sonra Ahiret işini hallet!

Kaynayıp duran günler var Yılan, akrep, karınca! Elinden ne gelirse, örnek ver Ölünce, kalsın bir nüsha! Saadet bitse bile ozan ol. Kalma oturup, Bedirşa!

Dik gözünü yükseğe,

Başını öne eğme!

AKMULLA жй.

Mutluluk

Zamamnı kötüleyen.

Bizim gibi garip bulunmaz; Kendi bedenini geliştir.

Başka değeri bulunmaz. Beygirini kötüleyip.

Atı nereden bulursun;

Şahinini kötüleyip,

Sunguru nereden bulursun; İçtiğin suyu kötüleyip,

Miski nereden bulursun; Gölün suyunu kötüleyip,

Idil'i nereden bulursun; Yargıyı kötüleyip.

Adaleti nereden bulursun; Sahibini kötüleyip,

İyiliğini nasıl görürsün. Aldığın yâri kötüleyip, Güzelini nereden bulursun;

Ak kürkünü kötüleyip,

Atlası nereden bulursun; Kendini büyük görüp, Arkadaşı nereden bulursun; Yaşlıları kötüleyip,

Öğüt vereni nereden bulursun;

ia. AKMULLA

Serçe görsen, aşağılama -Hepsi şahin olamaz;

Öz kardeşini kötüleyip. Kendine kardeş bulunmaz, İnsan güzel konuşur diye, Gönlünü kaptırma,

Nefis - yalancı düşmanın Nasihatini alma.

Talihi gülen erlerin Her bir işi kolay olur; Devleti ilerleyip Ne yapsa iyi olur;

Koca köpeği tilki yakalayıp, Akbaba kaz yakalayıp. Ticaret yapıp, fayda görüp. Ne yapsa kazançlı olur.

Söz söylese yol olur,

Ne dese yaraşır;

Tamam, diye ad koyup,

El ağzına bakar.

Yüğrük ata bindim diye, Arkandakileri bırakma. Bugün ben yendim,

En iyiyim diye iddialaşma; Fazlasını isteyip,

_AKMULLA _

Dostun ile kavgalaşma. Yendim diye birine Yalan söz söyleme;

Bu dünyada konuksun,

Baht buldum diye.

Ne verse de - Allah diye Şükranını bırakma.

Talihin bir gün kapansa. Şöyle böyle yaparsın, Yaptığın iş başarılı olmazsa, Şaşırıp kalırsın.

Bana ne hâl oldu diye,

Ekin ekip yürürsün.

Ondan fayda bulamadan. Pazarcılık yaparsın;

Garip olup yıkılsan;

Kendi mahndan bezersin; Saadetin olmazsa Mihneti çok görürsün; Ondan fayda bulamayınca Suya olta atarsın.

Ne turna balığı ne levrek,

Su yosunu tutarsın.

Güçsüz zamanlarında Böyle şaşırıp kalırsm.

ja. AKMULLA ^

Bilim, deryadır,

İkiyüzlülük olmazsa;

Akıllı adam - büyüktür.

Acısı fazla olmazsa;

Hayırlı zengin cömerttir, Hasetli, tembel olmazsa. Dünya güzelliği - büyük baht, Konup da solmazsa İki dünya direği-Hak duasını bırakmazsa.

Kötü şeyler düşünürsün; Nefsine sahip çıkmazsa; Tövbeli kul imanlı,

Dünya gamını düşünse.

İmansızın belgesi -Şeriatı horlaşa;

Haksızlığın belgesi,

Görüp de uyarmazsa; İmanlının belgesi-Hak’tan boyun çevirmezse, Haklının belgesi -Geçmiş işi kovalamazsa; Kötülerin belgesi —

Düşmana karşı durmazsa; Zalimlerin belgesi -Nahaktan mal çalsa.

Sa. AKMULLA ^

Beden sağlığı ganimet, Hastalık olmazsa;

Canlı varlık - dünya güzelliği, Sonunda ölüm olmazsa;

Layık olduğunca ünlenir.

Dar lahite koymazsa; Arkandan kalır hiçbir şey yok. Sağ iken şanın olmazsa.

AKMULLA

Der misin?

Hûda’nın verdiği kısmet. Eksilir, artar der misin? Kapıdaki mutluluğun,

Töre çıkar der misin?

Hak’tan başka derdine,

Derman olur der misin?

Vakti belli olmazsa.

Her gün toplantı der misin?

Mevsimi gelmeden baht, devlet, Elden gider der misin?

Mevsimi tamam olunca,

Emel olur der misin?

Su verilmeyen demirden,

Polat olur der misin?

İnsan adı yok olsa,

Kötü adı biter der misin?

Dar lahitte çok malın,

Yoldaş olur der misin?

Bir imandan başkası,

Yoldaş olur der misin;

j* AKMULLA

Fakir olsan, can dostun, Seni görür der misin?

Seni görmüş olsa da, Gönül verir der misin?

Kuğu yatsa önünde,

Atsam vururum der misin? Malm olmasa, can dostun, Beni sever der misin?

Oltan düz, bakır çubuk, Dize düşer der misin? Kapıda duran garip,

Akla gelir der misin?!

i, AKMULLA ^

Belirsiz!

Sonsuz baht buldum, diye, Elde durması belirsiz;

Garip canın - misafirdir -Tende durması belirsiz;

Bu dünyada çok durup, Ömür sürmesi belirsiz; Eşitler ile denk olup,

Eşit kalması belirsiz;

Tavanı yüksek evinde,

Dört gün durması belirsiz Kadının iyi yolda diye, Düşünüp gitmen belirsiz; Çocuğun baldan tatlı diye, Ömür sürmen belirsiz; Yaşlanıncaya kadar dünyada, Sağ kalması bilirsiz;

Sonsuz zenginlik gelip,

Mal bulması belirsiz;

Her gün, her gün elinde, Çayın olması belirsiz; Makam buldum diye, Ölmeden kalması belirsiz;

105

İnsan zatı yaratılıp,

Han olması belirsiz; Dünyalık için koşturup, Zengin olman belirsiz!

j* AKMULLA /л.

Atın Neyini Övüyorsun?..

Atın neyini övüyorsun -Yarışlarda koşmuyorsa; Devenin neyini övüyorsun -Uzaklara gitmiyorsa;

İnsanm neyini övüyorsun -İyi yönü kalmamışsa;

Dünyanın neyini övüyorsun -Mutluluk- baht vermiyorsa; Beyin neyini övüyorsun -Kötünün diliyle konuşuyorsa; Yiğidin neyini övüyorsun -Vatanı düşman sarmışsa; Kadının neyini övüyorsun -Silkeleyip döşek sermiyorsa; Çocuğun neyini övüyorsun -Babasmm sözünü dinlemiyorsa; Kızın neyini övüyorsun -Dedikodudan uzak durmuyorsa; Mollanın neyini övüyorsun -Ölü ile dirinin

Hepsini birden sömürüyorsa.

^ AKMULLA л

Uyanmak

Olmayalım dört ayaklı mal gibi, Kurumuş yapraklı dal gibi.

Gül gibi, yiğit kişi güzelleşir.

Bal gibi tatlı bir söz söylerse.

Baharda çıktı bahçeye bülbül öterek, Açılıp çiçekleri gül gibi.

Bir göz atalım bu bahçeye,

Kimse kapatmadı ya bizi zorla karanlığa.

Kar gitti, sular akıp, buzlar eriyip,

Tüm dünyayı huzura kavuşturdu. Giysisiz evde oturan yetim çocuklar, Dağıldı ormanlara çiçek toplamaya.

Koşuştu çıplak ayakla genç çocuklar, Katıldı onlara haykırarak delikanlılar. Kıpırdamayan bir şey var mı - bakınız, Otlar yeşerip çıktığında?

Bir bakar mısınız etrafmıza -Dünyanın açılmış gibi demir kapısı.

Sen de bir meslek sahibi ol, canlan, Gayret göster çalışmak için.

-Ю8-

«a. AKMULLA ^

Kardeşlik

Yazı yaratıp, kışı ona ikiz kıldı,

Ölümü tüm canlılara eşit kıldı.

Her ne yapsa Tann’nm kudreti büyük -Buyursa, çöl deniz olurdu.

Yiğitler, dünya gider başınızdan.

Gönül verin edebe gençlikte.

Kardeşine ihtiramla bakmazsan,

Geçer gider bakmadan yanından.

Hâkk’m zikrini çok söylersen, ak olursun, Sabrın sonunda mutlu olursun.

Hazine buldum diye, halkını unutursan, Kardeşine ve halkına yabancı olursun. Sabah namaz vakitinde yatıp kalma. Haram mala izin verme.

Geçimsiz olmazsan, kardeş çok,

Kardeşi dostu olanın içi rahat.

Kardeşinle geçinemezsen eğer,

Nereye gitsen, saplanır gözüne çöp. Yakınını üzme malı için,

Haram işe başlama dalaş için.

Yalnızın yattığı yeri bir düşün,

Ateşe düşme başkasımn suçu için. Bırakma ölüm davasını, gücün yeterse -Kuş kanadını açar yavrusu için.

AKMULLA жл.

Keskin Söz

Gökte doğan yıldızdan, Parlayıp yükselen ay iyi; Kırma doğma beygirden,

Asil kanlı tay iyi;

Başı bozuk beyden,

Sıradan insan iyi;

Çıplak olan dağdan,

Ağacı olan yer iyi;

Deve kesilen meclisten, Semiz koyun kesilen düğün i] Söz dinlemeyen oğuldan, Dışarıdan gelen konuk iyi; Arsız kaba gelinden, Kunlayan it iyi;

Köy köy gezen kızmdan, Beşikteki oğlan iyi;

Görerek evlenilen güzelden, Görmeden evlenilen kız daha

j» AKMULLA ^2.

Bahar

Geçti kışın soğuk geceleri,

Bahar geldi, gitti kahrolası kış.

Kışın üşüyüp donan zat,

Gördü dışarıda günün yüzünü.

Kışın soğuk günleri geçti birer birer, Karlar eriyip, sular aktı gürüldeyerek.

Yarı ölü kışı geçiren canlıya,

Güneş de bakıyor gülümseyerek.

- Gök uyuyor, topraktan buğu kalkıyor,

Kız çocuklar gülüşüyor, seviniyor.

Atlar kişniyor; yavru deve, koyun meliyor. İtler ürüyor, çocuklar coşuyor!

Hayvanlar bile seviniyor bahara,

Gönlün eriyor, seviniyorsun sende.

Toprak sanki yatıyor yeşillikte.

Ey Tann’m, rahmetin büyük.

Gönül huzurda. Etraf sakin,

Sular akıyor, gürüldüyor pınarlar,

Toprağa ayağını basamıyorsun,

Sanki kilim serilmiş etrafa.

ııı

ла. AKMULLA л

Yaz

Soğuklar gidip, kış bitince, geldi yaz Kıykıldaşıp, geldi uçarak ördek-kaz. Hayvanlar da yeşilliğe koşuştu,

Tüm âleme sevinç, neşe, can geldi.

Toprağın üstü kadife gibi parlıyor. Gökte çığ, yerden buğu yükseliyor. Zayıflamış mallar yeşilliğe doyarak, Otlaklardan eve oynaşarak dönüyor.

Dalgalanarak, derin göller sallanıyor, Türlü kuşlar şen şakrak ötüyor.

Gölde güzel nilüfer çiçeği salınıyor, Bayıltıcı güzel kokular saçıyor.

Narin bir kız gibi pınar akıyor, Uzaklarda parlayarak çığ yatıyor. Kuşlar ötüyor, bülbül şakıyor, Dillenmiş genç bir yavru gibi.

m

AKMULLA

Güz

Gökte kara bulutlar göç ediyor,

Soğuk rüzgârlar toprağı yalayıp geçiyor. Ev titrer, kılıcını sürükleyip,

Kışır kışır gelen kışın nefesi “ah” dese.

Yaz yeşilliğinin rengi kaçmış, Soğuklardan, ormanların donduğunu Görüp, içimi sıkıntı basar,

' Yaprakların, yere düşüp solduğunu.

Yerde gençlik görkemi kalmıyor,

Yüzü yakan, soğuk rüzgârlar okşuyor. Bozkır sakin, gökte karartı,

Güneş bu yüzden görünmüyor.

Bazen rüzgâr günü kurutur,

Yeri - göğü mosmor soğutur.

Yazın gördüğü tüm rahatlıkları âlem,

Bir süre için, yaza kadar unutur.

113

Ja. AKMULLA al

Gece ile Gündüz

Gün çıkıyor, yükselip batıyor.

Karanlıkta canlılar bile uyuyor.

Yeryüzü perdesini örtünüp,

Tekrar maşrık açılıp, sabah oluyor.

Geceden üstün yaratılmış gündüz,

Geceye layık; ay yanında yıldız.

Yağsa yağmur huzur gelir âleme -Elvan çeşit yeşeriyor toprak.

Su

Su akıyor, köpürüyor gürüldeyerek,

Kışın - donuyor, sonbaharda - yatıyor titreyip. Bazen taşıp, bazen çıkarak yatağından,

Bazen bitiyor yavaşça...

Rüzgâr

Rüzgâr çarpıyor, sesleniyor bazen,

Fırtma, bazen güçlü bir kasırga,

Bazen tipi, bazen bora,

Bazen sakin, suskun olur.

114

л. AKMULLA ^

Ateş

Dünyadaki her şeyden ateş olur,

Tüm bitkiler ateşte yanıp yok olur. Tabiatın görünüşü şöyle olur:

Ateşte kül olup, sonunda yok olur.

Toprak

Hakikatin kendisidir toprak:

Türlü canlıyı doğurur toprak.

Tabiatm değişimi sonsuz -Toprağa bakar hepsi durup.

İşte böyle tabiatm renkleri.

Birbiri ardına değişiyor hiç durmadan. Hiç durmadan değişiyor böyle, Sırasıyla iyi - kötü günleri.

Zalime Yalvarma...

Kötüye yalvarma, malı var diye, Demişler: Kötünün gönlü dar diye. Evvelden soyu bozuk,

Domuzu kim okşar canlı diye?

Karamsara Sözün Geçmez...

Bedbahta sözün geçmez, yalvarsan da, Kötü insana - toz gibi, yapışsan da.

Garip isen, kendin - çirkin, sözün - tatsız, Ağzından bal aksa da.

Çadırına giremezsin, sığamazsın.

Gerçi sen dindar olarak tanınsan da. Manasından lezzetin pay almadan.

Ne kadar sözün özünü desen de,

Dertsizin dostluğunda mana yok,

O özlemiyor, sen onu özleşen de.

Kötü seni saymaz, sen onu saysan da,

Onu aşıp, söz söylemeye kalkmasan da. İyiliği kötülüğe hesap eder,

Ona sen ne kadar iyilik yapsan da,

İyilik kazanında kaynasan da,

Bülbül gibi şakısan da,

Kör bıçak tez kesmez, bileylesen de.

116

AKMULLA

Okudum Kan Yutarak...

Okudum kan yutarak kaygı kitabını, Sanki müderris mi oldum?

Ne yapayım, ne kılayım bu hâlimden -Bu dünyada en kötü ben oldum.

Ezelin kâtibi yazmış mıdır?

Onun için dert ile divane oldum.

Benden ne soruyorsunuz - hâlim kötü, Çok mihnet çeke çeke, bitti hâlim.

Sararıp dar yerlerde kendi başıma, Benziyor sultana benim aklım.

sa. AKMULLA <<

Kardeşe

Kardeşim, gerçek molla kim, bilir misin? Bilimin kitaplarını tanıyor musun?

Başkurt’un Yuzikayev başkanı gibi,

Namlanmış komutan mısınız?

Doymazlığı dindirmeden, gönül kırmadan,

zenginlik gitmeden. Cennete çabucak girer misiniz?

Ey kardeşler, dalaşmayalım Bu sözümde maksadım görünür hak.

Milleti övmeye kâmil olsak,

Şakirtler okuyup söyler - hangisi haksız.

İslam ehli uyuyakalır,

Başka millet ilerler oldu.

Düşmanlara karşı durmak için.

Yeni ilimler bize lazım oldu.

Hâlin varsa, türlü fenleri almak iyi,

Âlimlerin araşma girmek iyi.

Rusça okuyup - yazmak yeterli olmaz,

Hâlin varsa, Fransızca öğrenmek iyi.

Önce kendi ilminde zahir ol sen,

İnancının kuvveti temiz olsun.

Hindistan’daki mahkûmlar gibi olsan da.

Bilimi istemeyenlere karşı dur sen.

iv AKMULLA ^

Akmulla Haddini Bil...

Akmulla, haddini bil: Nesin sen?

Yakışmıyor sana, ne diyorsun?

Vaaz eden çok, birlik yok - utanç nerede, Kulağını çekerler senin, evlat!

Ben buradayım, aşkım yok, zihnim dağınık. İşimiz gece gündüz kitap okumak.

Yalakalık yapmazsan, yoldaşın kalmaz,

Eğer çok olmazsa bu da yeter.

Çok yürüdük sırtımızı bitlere yedirip,

Yese de kalmadı bizden talep:

Hiçbir şey olmayan anlar oldu - üzülmüyorum. Ömrümü sarf ettim kitap okuyarak.

Hüneri olan, çalışan yolda kalmaz,

Çalışmadan boş yatandan fayda gelmez.

Tahsil için şart değil Bağdat, Halep:

Alaca öküz, Buhara’ya gidip, molla olmaz.

Âlim olsa millete faydalı olsun,

Zengin ya da fakir olsun.

Bu sözümden hoşlanmayan kibirliler, Umurumda mı; çatlasın, ölsün!

Kişiyi sözüyle insan sınar,

İnsan insanı aşağılamaya hazır.

Sinek bile temiz yeri beğenmez, Nerede irin, yara var; gider ona konar.

Dost görsen, git avlusuna bak -Utançtan ruhun daralır.

Muhabbetle yoldaşlık yapsan,

Sana bal yerine zehir sunar.

Nefsin, tatlı söze karşı gelip,

Şölende gürültüye kulak tıkar.

Düşmanlık soyumuza yazılmış. Bilmiyorum faydalı olur hangi ilacın. Amele yarar hiçbir işimiz yok, Akmulla dediğin zavallı buna ağlar.

Kaygıdan yüreğim dolu nâr,

Kötüleri üzüp kinim bitti.

Aklım şaşkm, başıboş bir divaneyim, Olsam da çalışkan Tulpar*.

'Tulpar: Efsanevi at

120

s* AKMULLA ^

Divaneyim

Akmulla, yeter artık, çok konuşma, Kendi işine bak, ömür geçer gider.

Az da olsa iyilik yapardın,

Değilsin sen dünya görmemiş Mişer. İlk önce gelir senin benliğin,

Neye lazım faydasız kuru bilim?

Yol uzun - insaflı ol, Hak’tan utan, Geçmişteki hata yeter, kardeşim! Suçladığın zatını affet.

Portakalın yanında havuç gibisin. Doğru akıl, itaat bimiskal yok -Görünüşüyle övünen içi boş insan.

Ben biliyorum sen çoktan beri kötüsün Nefsin seni alıştırmış bu hâle,

Belki biraz iyi olabilirdin.

Sen kendini görüyorsun itten yaman. Kudurup, nefsi azan yaman,

Boynu kalın öküz gibi koşulan İstediğince çekip, gezdirip;

Kaç yerde şöhretini lekeleyen insan, Yüreğin katı, taştan yaman,

Bundan başka da var kötü yönlerim, İbadet, diye azap çekmek - boş âdet

Sek. AKMULLA a

Ahirete hiçbir faydası olmayan...

Birader! Başımızdan çok bela geçti,

Hayli kaygı çeke çeke, esridik.

Aklı uçmuş, virane olmuş divaneyim, -Ne anlatabilir ki bu deli,

Geziyorum garip başım yanarak içten,

Her türlü kaygı, cefa baştan geçmiş. Falanca yerde ayağıma yara olup, Çektiğim çileler gitmiyor hatırdan. Eksikliğim belli kalemimden,

Kötülüğüm belli kelamımdan,

Yüz binlerce kusuruma duanızla.

Çare bekliyorum büyüklerin cenabından. Var mı acaba bu dünyada böyle bir kötü? Hiçbir işim gitmedi rast.

Bununla, kırk beşi aştı yaşım -Bir iyi iş yaptığım yok bügüne kadar. İçimde yok gizleyip sakladığım,

Kötülükte kendime eş bulamadım. Kendimi itle, domuzla kıyaslasam -O zaman dengimi buluyorum Razıyım, insaf kılıp baksanız -Biz zavallıyız, ululardan aşağıdayız. Aşağılasanız da ben razıyım aşağılanmaya, Kendinizi büyütmeye razıysamz.

s*. AKMULLA жл.

Bikmuhammed Karıy Oğluna

Muhterem Bikmuhammed Mirza, sana, Yüz binlerce selam fakiriniz Akmulla’dan. Her tür konuda mektup yazıyorum Onlarca, yüzlerce var; hep artıyor.

Azizim, dünyanm sonunu kim görmüş. Dünyadan kim vefa bulmuş.

Şaşırıp kaldım, merhamet kıl,

Ecir gelir Cenabı Allah’tan.

Azizim, hapis dediğinin adı yaman, Günümüz bizim burda - ahir zaman. Karagız’a ağlayıp selam yazmıştım -Fayda yok, yere salsan salarım.

Başarıya ulaşamaz kötü kişi,

Diliyle değirmen çevirip dırdır eden, timin horlanmasına, ağlaya ağlaya, Çıkmayan canım çırpınıyor.

Gece gündüz dua ediyorum, azizim sana, Şefkatin dokunsun böylelikle bana, Allah’ım sevabma cennet versin,

Alımlı huri kızlarından gülümseyen.

Mirzaydın iyi niyetleri geri çevirmeyen, Evin akrabanla dolu - altın direk. Allah’ım itibarını çok yükseltmiş, Yanma verip, koyup zincirlemiş.

Söyleyim, Akmulla’nın sözü kalmasın, Devleti var, devletini kıskanmasın. Düşman gibi, kardeşim, hor görmeyin. Yılan da uyanmasın, kıpırdamasın.

Çok döktürdü bedbahtlar gözüm yaşım, Mümini ağlatanı göz görmesin. Meydanda herkes alsın kendi payını, Tayı geçirmesin yüğrük attan ileri.

Ezildi dar yerlerde aziz canım,

Daralıp mektup yazıyorum mihribanım. Muhterem huzurlarınıza selam olsun, Bahtlı yurda kıldığım hürmet ve şanım.

Kalmasın bu dünyada emeliniz. Dünyada büyük olsun fermanınız. Başmıza umay kuşu konup,

Mübarek, kutlu olsun devranınız.

ja. AKMULLA *a_

Alçak gönüllülük - mirzaların himmetinden, Cömertlik - devletlinin hürmetinden.

Zor zamanlarda borç istemek için gelen, Akmulla - Muhammed ümmetinden.

125

s*. AKMULLA ^

Karagız Bar İlbay’a

Çok çok selam kardeş Barlıbay’a, Adamın her sim açık Allah’a.

Allah’a şükür, kötü söz bitti,

İşimiz kaldı şimdi bir fırsata.

Mektup yazıp bildireyim işaretini, Âlimler anlar sözün kifayetini. Yazdığıma - üstatça demezseniz.

Yok olur inşallah, ihanetim.

Okursunuz düzelterek, harf hatasını. Kaygılarla yok olan ben bir dazlağım. Alicenabına selam olsun,

Azmış tay gibi, öfkeyle size yazdım.

İnsanda olurmuş, böyle hâller,

Bu sözün lafzı şeker, manası bal.

Zavallı, şaşırdığından yazmıştır, diye. Gönderdiğim mektuba gözün gibi bak.

Bu azmış tayını, mirzam, bir dinle, Olmadı asla sizden sakladığım bir sırrım. Neslimiz hiçbir hata yapmamış,

Ne ihanet gördünüz Akmulla’dan?

AKMULLA

Bakınca, adam gibisin Barlıbay,

Ne yazık, ilmin değerini bilmiyorsun. Etrafta senden yakın dost yoktu.

Niçin yıllardır görünmüyorsun?

Yürüsün boşuna tozup cahil kullar. Zaten ihanet edeni Allah çarpar.

Büyük, yaşlı abine ne yapıyorsun -Her insanı Allah, işine göre yargılar.

İnsana bir gün mutluluk, bir gün zorluk, Bu'gün de hakhyım diye düşünüyorum. Görüşüp, bir dua alsan, kendin için. Düşünürsen kıyametin geleceğini.

127

j». AKMULLA ^

Helalin İyi Olsa...

Helalin iyi olsa, yok bir emelin, Geldiğinde bekliyorsa evde karın. Pervane gibiyse etrafında,

Yoluna kurban etse tatlı canını.

Akmulla’nın Sözü Bu...

Akmulla’nın sözü bu, kılsan nazar, Diriyken ölene hesap bize mezar. Toplanıp, dostlar meclis yapmış gibi, Önümüz şimdi olsa kalabalık pazar.

Bir layık yere rast gelmiyor,

Kazak da zar zor hayat sürüyor.

Her şeye dertlenerek geçti ömrüm. Bundan sonra kaderde ne yazıyor?

İşte, Akmulla’nın divanı bu,

İçinde - susayana şerbetli su.

•ь. AKMULLA

Yüzünün biri güler, biri söver, Doğru sözü kimine em kimine ağı. Hatıra olsun diye yazmıştık.

Hata varsa affedersin, ya Allah! Gönlüm derdi, dolup taştı. Dolduktan sonra içimde tutamadım.

129

•a. AKMULLA л

Bey Olunmaz...

Bey olunmaz beline kuşak bağlamakla, Arınmaz aslı, haramı yıkamakla.

Hangi cahil gözünü yumup, yüzünü sıvazlar -Sufı olunmaz göz yummakla.

Nurcan’a

Ey Nurcan! Hiçbir şey söyleme boşuna. Hoppa kıza laf atsan kaçıp gider.

Bakan baktığıyla kalmaz isterse,

Her insan maksadım kovalarsa yeter.

İyilikle dost olsan artık.

Kötülüğün bedeli uzak olmaz.

Sığıra kilim örtmek yakışmaz -Kendiri yağlamakla kayış olmaz.

Sığırı sağmakla kısrak olmaz,

Eşeği yüklesen de deve olmaz.

Yiğitler, kötü dosta sırrınızı açmayın -Gün olur başınızı kurtaramazsınız.

JS* AKMULLA Л

Ölmüş aslandan sıçan iyi,

Bilirsiniz, kötü dosttan düşman iyi. Hangi kötünün eline düşse cevher, Esrimekten de iyi olur onun için.

Beygirden doğan tay rahvan olmaz Baykuşun yavrusu doğan olmaz.

Ak doğan gölden kaz avlar -Karga gibi, leşe ihtirası olmaz.

***

Ahini özlersin, uzak olsa.

Yabancı da yakın olur, tanışılsa. Dostun değil, düşmanın sevinir, Tanrı vermiş kelin olsa.

Anadan yetişkin doğulmaz,

Kendisi çıkar yardım eden olsa. Dostun güler, düşmanın alay eder, Bacağın bir şekilde çarpık olsa.

Mücevherin süsü - asil taşı.

Birisinin milyon somluk kara başı: Asaletin asaletimden az demiyorum, Soyunuz - soyumuzun sadakası.

ja. AKMULLA ^

Dertli Yiğit Derdini Söyler...

Âlimler kitapta yazanı söyler,

Gönlü efkârlı yiğit derdini söyler. Tembel at, kötü kadın, eğri tüfek -Şu üç şey yiğidi yaşlandırır.

Dinle iyi tavsiyeyi - kulağını aç,

Tatlı uyku, kaim yorgan - can huzuru. İyi at, güzel kadın, sağlam tüfek -Yiğidin buradan gelir kıvancı.

İyinin iyiliği özlem olmaz,

Kötünün yapacağı uzak olmaz.

Sığıra kilim yakışmadığı gibi,

Kendiri yağlamakla kayış olmaz. Çininin sun gitse de şekli gitmez İyi insan ölse de ismi ölmez.

Kuduran köpek aya ürür-Ürüse de dolunayın nuru gitmez. Başından bağın gitse, pahan gider,

O zaman dostun düşman olur. Gençken yaptığın iyilik zayi olup, Toprağında buğday yerine diken biter. Dinleyerek konuşmayı öğrenen, Beladan uzak olur dilini tutan.

^ AKMULLA ^

Sabrın sonu selamettir,

Gözle görülen nasihatten.

Eskiden bilin sultanlık yapmış. Davud’un bu zamana şanı yetmiş.

Var diye, otuz oğlum, küçük düşünerek. Otuzunu bir anda helak etmiş.

Ondan sonra Davut Sultan tövbe etmiş. Kulum diye, hocam diye, boyun eğmiş, Arkasından Süleyman doğmuş,

Tek başına otuzuna cevap vermiş. Cennete imam olmuş o Azrail,

Baş koymuş melekler kaç bin sene.

Ne çıkar kibirli olmaktan?

Bencilliğin ne olduğunu bil.

Kurt yemiş ayıbı da, yirmi yıl,

Kaldı vücutta sadece - yürek ve dil;

O da canlanmış, iyileşmiş. Ölmeyeceğini canın ecelsiz, bundan bil. Bazen çeken ölmez, eceli gelen ölür. Gezerek ölmeyen, can pazarı görür.

Kim ölmeden dünyada kalır diyorsun? Kıyamet koptuğunda, Deccal de ölür. Çocuğu Adem’in Ebil, Kabil Biri âlim, diğeri olmuş cahil.

Babasının bedduasından olmuş cahil -Babanın değerini bundan bil.

Razıyım Hakk’ın verdiği zorluğa

ч AKMULLÂ х

Düşünüyorum dostumun faydasını.

Asil taş, yerde yatıp, israf olmaz,

Kaynasa, altın kalır en azından.

Diyorum, boşuna söz söylemeyin,

Kötünün sözüne yok benim çarem. Kurtulamaz tavşan etrafı çevrilen,

Tanrı verir düşman arayan herkese Cahil dosttan düşman iyi,

Kendi gücünü bilen erkek azmaz,

Yiğitler, kaçının cahil dosttan -Cahil dost bir ay sonra olur düşman.

Misk gibi kokuyu cahil kişi sezemez,

Gül kokusunu fark edemez, koku alamayan. Dost olmaz, arkasından dostu kötülerse. Nasıl dost - bir hatayı gizlemezse?

Nasıl yaparsan canın dayanır, biraderim.

Ak sütü bir köpek gelip kirletse?

Yiğitler, cahil dosttan düşman iyi.

Ölmüş aslandan sıçan iyi.

Eline bir cahilin cevher düşse,

Bakırdan üstün görmez değerini.

Kötünün sözleri cana dokunmaz,

İyiye değer vermeyeni İyi kabul edersek,

Kötünün çıkarı ağır basar.

Selam vermek gerekir büyüklere,

Yüzü yıkamak için eğilmeli deryaya

ja. AKMULLA

Bir düşün dost olmanın zorluğunu, Ancak tanıdık olabilirsin köylülerle Beygiri koştursan da faydasız,

Sırtına atlas kumaş örtsen de.

Soyu asil olmazsa hüneri olmaz, Baksan da sürekli yem vererek. Beygirden doğan tay, tulpar olmaz, Baykuşun yavrusu doğan olmaz.

Ak doğan gölden kaz avlar.

Karga gibi, leşe isteği olmaz. Soysuzdan asil doğmaz, övsen de, Kabul etsen de etmesen de,

Karganın tavus olması zor sevda. Tüyünü altın rengine boyasan da, Aygırı örtme yelesi var diye.

Kötüye elini verme, mallı diye. Doğanın yavrusu avlanmadan inmez. İyi hiç bırakır mı iyiyi, fakir diye?

ja. AKMULLA

İyi Dost Bulmak Zor...

Bu devirde iyi dost bulmak zor.

Değil her tatlı dilli dost, onlardan çok Kimi zenginlere bildirsem de hâlimi,

Fakirin derdinin zenginin rüyasına girdiği yok.

Kaygı uçurumuna düştü yok yere bu garip, diye. Edep için bu zavallıyı gören yok.

Anlı şanlı dindaşların acıyarak,

Gönül almak için bile selam verdiği yok.

Tanrı’m iyiler arasına beni katmazsa,

Bu hâlden kurtulma ümidim yok.

Yine de bu it vazgeçmiyor, yüzünde ar yok,

İzin sultanlardan siz ne dersiniz bilen yok.

Yiğit Azmaz...

Yiğit azmaz, kötüyle yoldaş olmazsa, Gıybet edip başkasının ayıbını görmezse. Sözün değerini bilir böyle adam -Aklı aklına denk düşse.

Sağanak Yağan Yağmur Taşta Kalmaz...

Sağanak yağan yağmur taşta kalmaz, Akılsıza söz söylesen, aldırmaz, Yazgısı neyse onu yaşar her insan, Kaderinden kimse kurtulamaz.

& AKMULLA ^

Öğüt

Akmulla, yaramadı genç hâlin,

Yıprandı çok düşünmekten beynin.

Söz - esen rüzgâr, akıl - cevher, gönül - derya, Kuşta süt olmaz, yılkıda - öd, taşta - düğüm. Konuşsana biraz, yol kısalsın,

Kalemde özgürlük varsa, ustasın.

Ömrünü iyilerle birlikte geçir.

Her bastığın yerde bir iz kalsın.

Adil ol, eğer konmuşsa başına talih bir bak, Bencillik yapma asla, çıksan da yükseğe.

Cami yap, gücün yeterse, il halkına îlim öğret, oğlun olsa, ders ver.

Yiğide yoldaş olur hüner, ilim.

Önem vermezsen hünere, gider değerin.

Sığınıp iyilere nazlı olursan,

Dağılır tüm yurda sözün.

Dünya kadar mal yığmaya gücün yetmez.

Sakın sapma doğru yoldan.

Hünerin de ahirette olmaz yoldaş -Bir düşünsene Eflatun - nasıl olmuş!

Hesapsız zengin olsan da Karımbay gibi, Cömertçe mal dağıtsan da Hatimtay gibi,

Olsan da Yerense Ozan gibi çevik dilli,

Olsan da Ali Şir-Aslan gibi -Sonunda yatacağın yer bir mezar.

AKMULLA al

Övünme...

Övünme baba malı için, Gururlanma yüzünün güzelliği için. Baba malı - kırağı gibidir.

Yüzünün aklığı -sadece bir boya.

Umut

Huzurdasın, can dostların bir mektup yazsa, Canı yaralar gündüz erkek azsa.

Kötü düşman kendi başını kendisi yer,

Eğer seni düşürmeye çukur kazsa.

Fani dünya - eğri büğrü bir yol o,

Eğri de olsa, büğrü de olsa - gider yolcu. Yol ağır, ben bir zavallıyım, diye durma, Umudunu kesme bir an olsun gelecekten.

At haz almaz arpanın samanından,

Edinme yoldaş, dostun yamanından.

Yoldaş olsan dost görünen münafığa, Bırakıp gider seni düşman ortasında.

Babama Mektup

Mektup gönderdik Orenburg şehrinden, Şehirdeki ulemalar arasından.

Muhterem babama yüz binlerce selam, Gönlü kırık. Sungur ve kuğu yavrusundan. Muhterem babam, size selam,

Şunları diyeceğim selamımm ardından. Kırık gönlünün kaygısını yazdı.

Dertli dertli gezen bu molla oğlun. Babacığım, yaptıklarım iyi olmadı,

Biz döndük sizi yürekten özleyerek.

On üç yıl sonra döndüm gönlüm kındı. Şimdi bize yaşamaktan ölüm daha iyi. Öfkem bu yüzden mürüvvetsiz babamıza: Anamız değişiklik bekliyor bizden.

Biz zavallılar, dua ettik herkese:

Size, dedelere ve ceddinize,

Babacığım, şimdi size yok başka söz,

Bu dünyada doymuyor mala göz.

On üç yıl sonra döndüm, kabullenmedin, Şimdi artık özlemle dönmeyeceğim.

Böyle bir durumda kalmak,

Size kolay gelse de benim için zor.

Biz de varistik, değildik üvey,

Sen de öz babamızdın, değildin üvey.

ja. AKMULLA

Ömrümüz ya bir günlük, ya bir aylık. Keyfin olsa önemli değil, varlık ve yokluk. Bir beygir kadar değer vermediniz. Olamadık yanınızda bir tay kadar.

Sırat’taki atın merkep olmasın.

Bilemedin sen kendi yaptıklarını.

Bir at kadar değerimiz vardır herhâlde.

Biz de yiğit erkeğiz değiliz kadın.

Nasıl fark edilmez uzun burun.

Asla mahçup olmaz yerini bilen Atı, kürkü bulursun, bizi bulamazsın Yaşıyorsa dönüp gelir senin doru atın, Bizden daha değerliymiş senin doru atın. Yalnız doru atta sizin muradınız.

Bizden malınızı kıskandınız.

Biz senin çocuğunduk, değildik kardeş. Evim diye dönmüştüm özleyerek, Mutluyum bu güzel yerde bulunmaktan,

On üç yıl sonra dönüp, uğurlanmaktan, Gözümden kanlı yaşlar akmasından.

Size değilde kime söyleyeyim, ey sultanım. Sızlıyor kavrulmaktan yüreğim. Düşündüğüm şeyi gerçekleştiremedim. Hakkını helal et mihribanım.

Esen, sağ olsun başınız, malınız, Malınız olduğunda yok sizin kaygımz. Altının eldeyken olmaz değeri -Bulunmaz bin paraya dengimiz. Değerli yurt içinde olsun başın, Âlimlere neden gönül bağlanmasın? Bülbül kuzgunla beraber olmaz, Kötüler ne anlar yiğitlikten?

^ AKMULLA

Eyler...

Ne garip, biri zengin olsa, ona herkes güzel bakar, Fakir fukarayı düşünen yok, kötülükle zar eyler. Giyişi si parlak tavus kuşu gibi,

Meydanlarda, ahali iftihar eyler.

Ne acıdır fakiri gören göz yok,

Ancak zenginleri görür, ihtiram eyler.

Dünyada kimi mollalar var, Allah korusun!

Urbası eski insandan selamı ar eyler.

Onu horlarlar, dürüstlüğü ile eğlenirler,

Olsa da âlim onu eşek bilirler.

Gözükse kapıdan zengin bir Kırgız ya da Nogay, “Hoş geldin!” - diye ona başın eğip, sefer eyler.

Güzellikte görkemli olsun, Lokman gibi

hikmetli olsun -Zavallı, bahtsız yiğidi yokluk perişan eyler.

Kazakta olsa hoca, mutlulukla hayat sürer.

Evdeki örümcek gibi, fakiri tarumar eyler.

Huzur içinde gecen, mağrur anlar beş günlük, Artırır malını, kendine yoksullan nefer eyler.

Fakir Akmulla, gel sabret, zamana uy,

Sen bir zavallısın, sözün reddedilmiş -

sana kim itibar eyler.

AKMULLA j&.

Ayrılık

Kutbuna nur düşmeden, güzel olmaz bu cihan.

Ötmez bülbül, kalsa gülistandan ayrı.

Hey, kardeşim, neden sordun bu zavallının hâlini?

Size yalancı desin, olsa ikrarından ayrı.

Ne ilginç, olgun meyveden leziz bu gençlik yıllan, Ama kaldım çiçek gibi yalnız bu devrandan ayrı.

Hasret çeke çeke, dayanacak hâl kalmadı,

Ömrümde hiç olmadım kaygı, hasretten ayn.

Ömrüm boyu üzüntüyle kararan yüzümde nur kalmadı. Yalnızca kalmadım bir tek canımdan ayn.

s* AKMULLA ^

Olur mu?!..

Cihanda doğruluk ve adelet.

Hâlâ böyle ezilip, çiğneniyor mu? Devrildiğinde taş kalplilik, asilzadelik Fakir halklar mutlu olur mu?

Dilek

Muhterem kardeşim, aklım taşıyor! Şefkatsiz ruhunu kurnazlık sarmış. Olmasın aramızda haram sever, Utanmaz, yakını ile bozuşan.

Geçinebilir mi yakını ile pazarlık yapan? Onmaz çok pazarlık yapan tüccar.

Bu dünyada var bir dileğim - sizinle, Kavuşmak, sonsuza kadar ayrılmamak.

Yakın diye yakınınıza kanmayınız,

Bu devirde düşmanhk gelir kardeşten. Dileğim şu; olsa da her şey ihlas, Yediğin, içtiğin taze olsun evvela.

Kazaklarda eski bir atasözü var,

Hastalık yemekten, düşmanlık kardeşten.

Ne Yazık!.,

Ne yazık, yurdumuzda yok, birlik, Bizi neden dost kılsın bu rezillik! Aramızdan bir âlim dahi çıktığı yok Gayretli, halkını ittifaka çağıracak.

İnatçıların, göremez hakkı gözü,

İyi maksatlara gözünü kaparsa,

Tatlı manasından pay alamaz,

Sinek gibi pisliğe konarsa.

Attığın oktan ne fayda, eğri ise, Yoldaşından ne fayda, dilsiz ise. Münacatın, şiirin faydası olmaz, Gönlü kurumuş bir aymaz ise.

Dertliler şair olamaz, cesareti yok ise Gayreti, ilhamı çok olup, çalışmaz ise. Yüreğinden çıkan kıvılcımdan,

Ciğeri tutuşmaz ise.

146

^ AKMULLA ^

Yiğitlik Marifette

İnsan için zor iş mülkünü korumak, Açık konuşmazsan sözün anlamsız. Yiğitliğin esası marifette,

Hüner değil, gafillik ilimizde.

Göçebe Kazak’ın çadın altmda,

Hüner değil, uyumak yorgan altmda. Gamsız olup yatarsan, rezil olursun. Kavga yok diye düşünme börk altmda.

Kimi ülkeleri görüyoruz, ileri giden, Hiçbir ülke onmaz geriye bakan.

Bilim deryası herkese ortak,

Rezil olmaz asla elini sokan.

Hepimiz aynıyız bu tabiatta,

Yalnız bir fark var vasfımızda, îlim saçan insanı sevmiyorsunuz,

Bu hâliniz uyuyor mu marifete?

Yaşantısı, başka illerin - gün gibi. Bilgisiz ilin hayatı - gece gibi.

Bir düşünseniz, akıl edip;

Görünüyor buralar lekeli gibi.

ü. AKMULLA ^

Bir olur mu hiç atlı ile yayan,

Olur mu uzak ile yakın bir?

Baksan bir arasındaki farka,

Bir olur mu uyuyan uyanıkla?

Bir olmaz yüğrük atla beygir,

Olur mu bilen ile cahil bir?

Rahat yelek, kalın çizme giysen de. Faydası yok, alay etmek isteyene,

Faydasız, boş sözü herkes söyler.

Bu söze dalaşmaz gönlü kırık.

Taş yumuşamaz, parlamaz yağlamakla, Eskimez kürk yaka, kalın çizme.

Kımız içip, hüner değil et yemek, Bizleri cehalete sürükleyen.

Zaman nasıl ise - gidişat öyle,

Çıkalım şu saptıran tarihten.

Yürüyorsunuz bozkırda oynayıp gülüp. Gezmek hüner değil ata binip.

Övünüp, boyun uzatıp, ata binip, Gezmeyi düşünmeyin hüner bilip.

^ AKMULLA

Övünmeyin giysinizle, atınızla,

Şunu düşünün, ne lazım zatımza.

Etrafa bir göz atmak lazım baş kaldırıp, Yakın, uzak akrabalarınıza.

Ne lazım - şunu bilmeleri lazım insanların, Her şey değişmekle olmaz yabancı.

İnsana layık olanı doğru bilsek,

Ayrılırız o zaman biz hayvanlardan.

Geçti ömür ateş için dalaşmakla.

Olmaz hiçbir iş tesadüfle,

Ararsan, bulunur aradığın ne varsa.

Bilim al, bilimle yakınlaşarak.

Mal harcamak hüner değil valiye,

Bu yüzden çıkmıyor mu zulüm?

Sarf edip malını zulüm için, hovardaca, Düşersin sonunda derin bir çaya.

Beyler! Hüner değil rüşvet yemek,

Kötüye hizmet için, lokma dermek,

İşini hallederiz diye, kafa sallayıp.

Hayvan da bundan iyi eşini yiyen!

Bakın kendini bey sanıyor muhtar, Kamını dolduruyor et ve yağla.

Halktan topladığını yanma alıp,

Çıkıyor selamla valinin huzuruna.

Sersemce dalaşır muhtarlar,

Aynı vergiyi alıp fakir ve zenginden. İldeki kavgadan kazanç bulup,

Payını veriyor vali beye.

Zenginler marifet bilir Vali olmayı Kazanç sayarak ikramla karın doyurmayı. Beyliği kusursuzluk.

Muhtarlığı âlimlik sayarlar.

Cahilsen olursun her yerde rezil,

Uykudan başını kaldırır zeki insan.

Başka il ve bilim aramakta.

Yoktur bu dünyada bizden yaman.

Bilim deryasından nasip almayan,

Marifet tarihine göz atmayan,

Vaazınız sizin kimi etkiler?

İçi boş kova, balı olmayan.

150

Yiğitler, haberdar olun zamandan. Sığırdan farksız cahil adam.

Neden perişanız başka ilden -Biz de doğup, büyüdük ana babadan.

Kulak açmaya hazırız, vara yoğa Faydasız, boş dalaşa.

Oğluyum falanın, diye göğüs gerip, Ananın babanın adını ediyoruz rezil.

Yolunu bulur, doğru yoldaşı bulursa, Karışık onca fikrin “başı” olsa. Çırpınmaya çalışırdım hâlim oldukça. Bakacak kadın, çocuk, yemek olsa.

Derdi çok, dermanı yok, delikanlıyım, Nasip almadım ne yazık ki ilimden. Birbiriyle didişiyor ateş başında -Böyle zavallı Kazak kaygılarımda.

Kendi ayıbını görmek utanç değil, Sığmıyor beyaz kağıtlara hilaf öğüt. Ağanın yolunu bırak, hüner öğren, Dediğime diri can, nahak demez.

j*. AKMULLA ^

Kendimi doğruyum diye haklı bulmuyorum, Gönlümde olursa bir düşünce saklamıyorum. Söyleyin, bu sözümde bir kabahat varsa -Kendimi hatam yok diye övmüyorum.

Derdim var - dilim peltek konuşmaya, Meydanda elim sakat güreşmeye.

Koşsa da huysuz eşek geçemez -Başlar tekrar yürümeye.

Ben de çok uyumaktan gafil kaldım, Düşünüp, sonra hatırıma aldım.

Cömertlik elinde olan kişi gibi,

Varımı da şimdi ak kağıda döktüm.

Kör koyun, cahil adam nuru görmez. Gözünün yokluğu aklına bile gelmez.

Herkes kendi hakkını aramalı -Ağlamayan çocuğa emzik verilmez.

ja. AKMULLA л.

Nurgali Hazret’e Açık Mektup

Selam olsun, Nurgali Molla size,

Hûda’m insaf eylesin gönlünüze.

Boz at çok oynarsa, düşer ateşe -

Sakin durmadan, sende düştün bizim gözlere,

Senin de ruhun yücelsin,

Hasiyetin yayılsın tüm ülkeye.

Sen de bir kurnaz tilkiymişsin.

Biz kurt gibi düştük senin izine.

Bir şey yapmasaydın hâline bakıp,

Sakin ve imkânına göre.

İlimli, yaşlı bir aksakal olsan.

Konuş hele bir kardeşlerinle,

Duydum bağıran bir kahraman diye,

Eskiden alış verişim yoktu seninle.

Aslında ben de kötü değildim,

Kim olduğumu anla bundan da.

Mercani’yi ne yendin, ne ona yenildin,

Kan olup toplandı mı içinde rahatsızlığın? Önce temizlemek lazım içindeki pisliği,

İçini kaplamasın necis ile irin.

İçin de işin de tertemiz olsun,

Değilse faydası olmaz kuru bilimin.

Ya teslim olmalı, ya dilemelisiniz.

iv AKMULLA 4L

Ehlisünnet imamı - o mücahit. Yaptığınız pislikler tüm yurda malum, Rahat etmiyorsun bunları yapmadan. Koruyamadık bülbülü belalardan, Utanmadık mertebeli ululardan. Bulunmaz elma kara ağaçta,

Yemiş ise kurumuş ağaçlarda.

Belki, sen o yörede ulu bir mollasın. Hakikat sağda mı, solda mıdır?

Rabbani âlimlerinden olayım dersen. Sabırlı olmak lazım bu yolda. Mercani’yi yenmek ne haddinize, Düşmanlan cihana malum oldu.

O âlimi aldatmaya niyet eden, Oynamaya o muydu senin dengin. Müçtehit gibi âlime söz söyleyen,

Var olsun senin kâmil dilin(!)

Çok kötülük yaptı, deyince Yüreğim parça parça oldu.

Bir muhterem şahsa saldırılmasın diye, Bu yüzden ayaklandı fakir kardeşin. Sıcak fınndan çıktı,

Ağzını yakmasın bizim pide. Müslüman’ın bedduası mı tutmuş

basılmaz senin cinin. Niyetinden vazgeçersin diye umuyorum, Sataşmazsa eğer kızıl dilin.

iv AKMULLA

Yarasa gibi olsan kör, sana küsen yok! Ehlisünnet lazımsa, ona takıl,

O zaman tüm dünya seni sever.

Bilimin kıymetini bir öğren sen!

Bilmiyorsan ağzını açma, dilin yanar!

Azizim, olma sen şefkatsiz bir inatçı! Şefkatsizin cezası gecikmez.

Gücün yetmezse, gücenmekten ne fayda? Necip insanı tanımak lazım, Abdulmecit.

Ak maralı boynuzlar boynuzsuz keçi, Keçilere deva olmadı.

Altın vererek almmaz, son nefes.

Kahramana kahraman derler, gücünü görünce, İnkârın anlamı yok, aslını bilince.

O benim ne üstadım ne babam.

Uzaktan hayran oldum onu tanıyınca, Ömrünün çoğu geçti kavga ile,

Hepinizi yeneceğim varlığımla diye. Ehlisünnetim diye tartışıyorsun.

Sözü geçer aksakallar vefat etti,

Artık bize fesat çıkarmak kolay oldu. Kazakların kafasını karıştırdık,

Varlığımız bir afet oldu,

Azmak için iyi bir sebep gururlanmak,

Ona da eklenince ardı sıra hırs.

Kuvvet açıkça müşkül oldu,

Bu illetin bulunmadı devası.

Söz çok olur dünyada, tutulmayan.

Hiç kimse düşmansız rahat yaşamamış. Hiçbir vakit düşmanların, kavgasından Cihanda ulemalar kurtulmamış. Dalamayan birbirini it gibi,

Devlette adam var mı kudurmayan. Niyeti iyi adam bulmak mümkün değil, İçini kötü niyetlerle doldurmayan.

Doğru söylersen kibirliler küsüyor, Kırılmış cam gibi çatırdayarak.

Fırsat bulunca adalete dil uzatır,

Akmulla dediğin zavallı biçare. Yarasından yılmış ben bir kel itim, Saksağan gibi mutluluktan şakıyan. Selam getirdik daralandan,

Haksızlığa dayanamayıp kaşınandan. Yaradan kazanç yok, biraderim,

Ağır yara kişiyi öldürür ağrıdan...

Kavga yapan kadınlar gibi çirkinleşip, Utancı eksik değil os..randan.

Önce olgunluğa erişmek gerek -Sonuç alınmıyor kısır maldan.

Öküzleri vuruşturup tak - tak diye, Müslüman’ın sığırları kısır kalmış. Yasaul' şeytandan bulsun belasını, yoksa.

* Yasaul: Askeri rütbe

Dünyada eser bırakmaz Müslüman’dan.

Ne zamandan beri nesliniz bozuldu,

Veya hakikate gözünüz mü kapandı?

Ya da örnek insanları geride bırakıp,

Sinek gibi yara yere konmuş mu?

Şapkamz düşünce keliniz görünür,

Dersin, içiniz yanınca azan azdıran diye. Hakk’m sözünden çıktın da ne buldun -Söylerler atalarının efsanesi diye.

Söz ile taciz ediyorsunuz daima,

Çoğu yerde fitne çıkarır böyle haber.

Eğör söylersem, siz de öfkelenirsiniz,

Kötü düşünce, azgınlığın sebebi diye. Düşünme hakkımızda kitap görmemiş diye, Gittiğimiz uzak yerlere, gitmemişler diye. Çocukların da kötülüğü unutmazsa Kurbanın kötülüğünü bildiğimi de biliyorsun. Gezdiğim yer Kazak bozkırı,

Ulu âlimler şimdi az buralarda.

Etrafım kitaptan mahrum değil,

Oturduğum yer bir kaz yuvası gibi. Koymuşum çeşitli kitapları karşıma yığıp. Bakıyorum Farsçalara başımı eğip.

Sizin de durumunuza göz atıyorum, Fırsatımın varında, gönlüm eriyip.

Molla diye, hiç kimseye aldanmıyorum, Mürşitleri sağlam değilse bağlanmıyorum.

İyi olurmuş güya düğününüzde zuma;

Duyan dayanamıyor, kulağım tıkıyor,

Peh peh! Sen Buhara’dan çıkan mollaymışsın, Göklere çıkmış adın, yerde durmuyor. Bilmiyorsun, seviyenin yüksekliğini,

Neden sen böyle geçimsizsin,

Efendim, Mercani kim, sen kimsin?

Tadına bak bir damla olsun bilimin.

Onlar senin nefretinden etkilenmez,

Aidatsan da, söylediklerine inanmaz,

Aramzda kavgamn çokluğundan,

Şahitliğin zararı olmaz.

Belaların çoğu çıkıyor içimizden.

Ulema falan dediğimiz kişiden.

Ve o vakitte işim hak diyen deva -Zülcelal gafil değil işimizden,

Burada kahramanlar var çok güçlü, Güreştiğinde belini kırabilecek.

Büyük deliller var elinde,

Vurduğunda kulağının zannı patlatabilecek. Kardeşim sen kendin de hesabını yap,

Mercani’nin Ceditçiliğini hesaba kat Yer yüzüne nuru düşen o bir güneş,

Sen onun nurundan faydalan.

Zihni doğru adam, eğri olamaz,

Övünse de yıldız, güneş olamaz,

ja. AKMULLA m.

Melek melekle kıyaslanmaz.

Ben söyledim bildiğim kadar.

Her kim yapar elinden geleni.

Ama kâmilin iyiliğinin delili içinde.

Kovanın içindekiler dışına da saçılır.

Belli oldu şimdi yüreğindeki nefret,

Ömür boyu sürdü gönlündeki darlık,

Yalan pazanna düşerek.

Oldu ticaretin ya ihanet ya kurnazlık.

Kazan’a böyle bir âlim hiç gelmemiş,

Kazan’da değil başka yerlerde de görülmemiş. Yüz âlimin kitapları bir tarafa,

Bu insanın dengi bulunmamış.

Her ülkede vardır bir bilge,

Her birisi ilimde hak arayan.

Soyunda Gazali gibi zat olmazsa.

Birçoğuna nazaran üstün âlim.

Hurafetinin ihlası tartışmak,

Hakikatle eş olamaz kibir.

Bu kavga yüzünden Allah korusun! -Dudaklarımız olmasm paramparça.

O insanı tanımadan, çok sataşırsın,

Düşmanın yüz değil bin olur.

Ashaptan bize kalmış eser var -Sizde buğday varsa, bizde tuz var.

Akmulla konuşursa, için sızlar.

Haklıyı görmek istersen, bizde göz var.

AKMULLA Л

Aslan aya zıplarsa, ayağı kırılır.

Çıra gibi yanan gözün feri sönse, Kahramanın ölümü Mariya’dandır denir! Sizin okuduğunuz kitabı biz de okuyoruz, Ayağına biz de çelme takabiliriz.

Tartışıp duran insanlarla

Biz de tartışmaya hazır çocuğuz.

Nurgali korktu diye, olma rahat.

Eğer sen eline sopa alsan, ben ok alırım. Başımız sağ olsa, elimizde kitap,

Eğer sen tüfek alırsan, ben de alırım top!.. Kimse dalaşmakla muradına eremez, Kavga defterini hiçbir at çekemez. Münazara edip, erkeklerle,

Coşmadan, tartışmadan, durulmuyor.

Sel olup akan su, dağları deler,

Kazak’ın değirmeni feryat ile dönmez.

Bu devirde tabiat çok kötü,

Gerek Kazak olsun, gerek Tatar; Görüyoruz burnu havada olanları...

Melek canı gibi değil bizim canımız.

ja. AKMULLA ^

Ömür

Kırkmda erkekliğin gücü dağılır etrafa, Yaşın elliye ulaşsa oturur kalırsın. Sükûneti yaşlılığın evde oturup, Eskimiş boş kova gibi durmakta.

Kalmaz o devirde vücutta derman, Seksende, demişler, olursun çürük Yaslanmaya bulamazsın bir dayak, Kaygan buzda kalmış gibi olursun.

Yoldaşlık

Bozkırda oynuyor nazlı bir geyik, Ahırda yaşayamaz arhar, elik.

Beslesen de, kucağma alarak, İnsana asla yoldaş olmaz yılan.

Zararı sekiz canlı yılan gibi, Bilmez değerini aptal, cahil olan.

i». AKMULLA

t bray Tilev’e

Akmulla konuş cesaretin varsa,

Üzülürsün, ömrün boşa geçerse;

Sultamn henüz gelen hürmetine,

Diyelim “Kutlu Olsun!”, kabul etse.

Ortaya düştü adil sultan,

Gönderdi şansımıza kader övgü.

Temiz zatın, asil çocuğuydun.

Bu yurda olmuş önceleri babası han. Tann’m, karşılaştırdın beni han çocuğuyla, Varsa söyleyecek sözün, söyle sen. Sultanım, ayıp etme bir kucaktan,

Uzayıp, ölmeden gezip dolaşan başım. Tann’m, karşılaştırdın beni hanın oğluyla, Sarf edip zamanından bir parça.

Güç kâmil, hüner kâmil; hepsi tamam, Sizin gibi olan bir kısraktan doğmaz tay. Gönülde mutluluk çok,

Ak doğan konduktan sonra bize gelerek, Rus’la “ızdrasti” diye selamlaşınz,

Zengin bir dost oldu yaşamaya,

Devlet kuşu konmuş yurdumuza,

Ulaştı adın Tobıl’a, Turgay’a, Sır’a kadar, Askerâ valinin gücüyle Geldiniz, nasip oldu, bu divana.

iv AKMULLA SL

Yakut taş - siz hiç smanmamışsmız, Tahmin edip hiç kimse paha biçememiş. Bunca uzak yerde oturursunuz,

Yanma kadar kardeşin gidememiş. İlimle oldu yakın, uzakların,

Hüner ile geçti günlerin.

İbray Elmühammed Tilev diye,

Yayıldı dört bir yana adın.

Almışsınız gençken kusursuz ilim,

Her yurdun biliyorsunuz zor dilini, Moskova’ya göre yabancılar arasında Bilimi en ileri olan sizsiniz.

Önce Kronştad’da askerî eğitim aldın, Sonra üniversitede bilim tahsil ettin, Yüksek okulu bitirip Vali yardımcısı oldun.

Ve devlet işini yaptın.

Gezip birçok memleket gördün.

Kötü dilli insanları susturup Öz ilinde ömür sürdün.

Bazen kendi yurduna döner oldun. Gittiniz Petersburg şehrine.

Yol boyunca ne zorluklar gördünüz. Besili malın değerini zayıf olandan Ayırmasını bilenlerdensiniz.

Muhterem Hamm, yönettiğin ile.

Uzun yıllar emeği ve teri sinen sensin. Ardınızca gelecek gerçek dostlar, Burada da mevcut kardeşlerin.

Yakın bilip ardınca övgü düzerken, Çekinirim karşında izinsiz konuşmaya. Kapağı gerektiğinde açılacak. Sandıktaki altın gibisiniz.

Muhterem Hanım, makamın yüce, Uygunsuz sözlerim için affeyle.

Altıbaş Meti Bey’in çocuğuyum. Toprağımız Kuşkul Keyek’tir.

İmamlık yapmaya mezunum.

Diyorlar: Umudum çok.

Duadır bakışınız, Elmuhammed, Yalvararak tuttum itibar, Allah-yâr, Akmulla lakabındı diyorlar.

Hediyedir bu ikisi ağır bir yük.

ja. AKMULLA

Hırs

Zengin düşünür, fakirleşmemeyi,

Falanca zenginden geride kalmamayı. Elindekiler yeterince çok olsa da,

Yine de düşünür üstüne eklemeyi.

Malın yüz olduğunda sevinirsin.

Bir kuruşluk giderin olsa çırpınırsın. Kanaatsizlik edip o vakitte,

Bir malın gitse, kaygılanıp üzülürsün.

Malın bin olduğunda doyumsuzluk edip,

İki bin olsaydı, diye üzülürsün.

Kibirli ve mağrur olma korkusundan.

Tövbe üzerine tövbe edersiniz.

Bin yerden geliri olan onmadan kalmaz, Gelirsiz fukaralar donmadan kalmaz.

Cimri olan zenginin kalbi taştan katı -Değil fakire. Tanrı’ya bile aldırmaz.

Halk övse zengini “bey” diye, mutlu olurlar, İnsandan utanıyoruz görünüşümüz için. Utanmıyoruz asla yüce Tanrı’dan.

İşte böyle akılsız bir divaneyiz.

i* AKMULLA ^

Değer

İnsan var, insanın nakışıdır, İnsan var, hayvan ondan iyidir.

Taşlar var, üstünden hayvan geçer, Taşlar var, kıymetini Allah bilir.

Uyarı

Kimi millet ziyankârlığıyla bilinir.

Dalaş ile sona kaldı ehli İslam.

İstiyoruz sürekli tartışmak,

Gerçekte faydası yok kibrin.

Bu dalaşm sonucundan - Allah korusun! -Bunun sonu uçurum olmasın!

AKMULLA

Olmaz...

Her şeyin aslı doğuştan, hikmeti yâr olmaz Sonra onun illetine deva bulunmaz.

Hazine hikmet marazı, fehme zararı yok.

İlim denizinde haset sefakâr olmaz.

Ey, azizim, azmış zatlardan kurtulmak mümkün değil.

Kimse yok küfretmeyen, kötülük yapmayan, Hâline bakmadan konuşur kimi mağrurlar,

Övünseniz de boş, ala doğan size emsal olmaz Aslana düşman olup, aptal eşek telef olmuş. Uyuz tay meydanda yüğrük at olmaz.

Her bilimden tahsil almışsın azizim,

Ancak yarasının rüyasını aydınlatmaz. Kıyaslayın hele kahramanla korkağı,

Konuşsa da mollalar, Hoca Ahrar olmaz. İnsanın sağı himmette, solu yolculukta olmaz. Göğe yükselmekle her kuş doğan olmaz. Yalancı karga yakalasa tavus der,

Kartalım dese de karga önder olmaz.

Dili tat almayan, balın tadına varmaz,

Her insanın isteği ve zevki bir olmaz.

Korkak kulağa sözün faydası olmaz.

** AKMULLA л

Meşhur şarkıcının şarkısı kötü olmaz.

Burnu koku alamayan kurumuş gülü-Koklayarak canlısından ayıramaz.

Zavallı beni cehennem zebanisi yakıyor neyleyim, Allah’ın yazdığı kadere insan asi olamaz.

Kötünün fikri de olur kendisi gibi kötü,

O insanın içinde maneviyat olmaz.

Asiller de yaşar ihanet, gıybet, iftira, zulüm

dünyasında.

Onların da sözünde doğru bilgi bulunmaz. Beraber yemek yemeden, çay içmeden, Yakın dostun yılan gibidir; vefakar olmaz. Tıpkı tatlı bal gibi, hasmın gıybeti.

Ala kargaya, leş yemek ar olmaz.

Bunları söyleyen dertlinin mahlası Akmulla, Fikri iyi olmayan, insan kıymetini bilmez.

Мифтахетдин

АКМУЛЛА

Шиғырҙар

A kO

iTİİflahettin

ш

ТОЧК5ПГ

AKMULLA

^ АҠМУЛЛА л

Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!

Башҡорттарым, уҡыу кэрэк, уҡыу кәрәк! Арабыҙҙа наҙандар күп, уҡыу һирәк. Аңғыра айыуҙан Уралдағы ҡурҡҡандай, Эй, туғандар, наҙанлыҡтан ҡурҡыу кәрәк!

Илтифат ит: уҡыуҙалыр шәрафәттәр, Яһиллыҡтан килә ятыр ҙур афәттәр. Уҡығандар күктә осор, һыуҙа йөҙөр, Юҡтыр унда әүлиәлек, кәрамәттәр.

Уҡығанға был донъяла жәләл булыр,

Харам тигән күп шәйҙәр хәләл булыр. Ырыҫ, дәүләт шишмәһен асам тиһәң, Ғилем-һөнәр берҙән-бер әмәл булыр.

АҠМУЛЛА ^

Алтыға берҙе ҡушып, һан ун булмай,

Сәғәтте алға бороп, төн көн булмай. Белемлелек - арыҫландан көслө батыр,

Шуға атланмай, һинең төшөң һис өн булмай

j* АҠМУЛЛА

Фазыл

Мәржәниҙең

мәрҫиәһе

1

Ҡазанда бер фазыл¹ сыҡты алмас булып, Кәнсәләре күбәйҙе ғам², хас³ булып. Гәүһәрҙәй фекерҙәрен ҡулға элгән, Хәҡиҡәт диңгеҙендә ғаууас⁴ булып.

Майҙанда ул сығарҙы артыҡ ғәйрәт, Бәйгелә уҙғандарҙан сыҡты ғәҫрәт⁵.

Беҙгә шатлыҡ: был тарафта беҙҙән сыҡты Мәржәни Шиһабетдин ахун хәҙрәт.

Ҡараңғыла фонарҙы ҡабыҙған ул,

Ҡайнар һөткә һары майҙы тамыҙған ул. Сәләмәтлек шишмәһенән юлдар асып. Хәҡиҡәт йылғаларын ағыҙған ул.

Һүҙ ҡуҙғатыр ул аҫыл ир кәрәк ерҙән, Хоҙайым үтә һиҙгер йөрәк бирғән. Мөһәндистәр⁶ һиҙмәгән ерҙән ҡаҙып Сығарҙы татлы һыуҙы тәрән ерҙән.

ja. АҠМУЛЛА л

Болагы саф, сәйгә һәр кем һыу алғандай, Хаҡлыҡҡа сарсағандар ҡыуанғандай. Дөррәһенән⁷ күпме бала һөткә туйып, Башҡалар була ҡалды һыу алғандай.

Тәхҡиҡтәрен⁸ күргән әҙәм ҡыуанғандай, Ғөләмәгә⁹ сәрдар¹⁰ булып, тыу алғандай, Көрәшселәр майҙанына был сыҡҡан һуң, Батырҙар була ҡалды юғалғандай.

Аңлауһыҙ һис кем уға тотонмаһын -Ундай-бындай кеше түгел сыуалғандай, Бәһлеүәндәрҙән йығылыу күргәне юҡ, Бәйгене берәү алһа, был алғандай.

Мосолманға ҡарышыу лайыҡ булмаҫ, Инсафлы урыҫ күрһә, инанғандай.

Ул - бер фазыл ғөләмә уҙған таптан -Өлөшө бар дәрәжәи ижтиһадтан¹¹. Дошмандарға ҡаршы тороп йән аямай, Уның өсөн көрәшсебеҙ алғы сафтан.

Дәҡаиҡтән¹² мөшкил¹³ сисеп ҡалдырған ул, Биш йөҙ йылғы батырҙарҙы талдырған ул. Замандаштар ута оҡшаш тиңдәш тапмай, Йөрәген дошмандарҙың яндырған ул.

_s* АҠМУЛЛА _

Һәр ерҙә дәлил менән һүҙе баһир¹⁴,

Ҡеүәтенә келәм шаһит көндәй заһир¹⁵.

Был заманда тыуған юҡ уға тиңдәш, Мәғрифәтле ирҙәрҙән бындай маһир¹⁶.

Үтә алмайҙар әҙенән баҫып уның,

Китә алмайҙар юлынан ашып уның.

Хаҡлыҡ нурын һүндерә алмай, моғанидтар17 Күрә алмайҙар ғаләмгә фашын уның.

Аһ, дәриға¹⁸, бара алманым ҡашына уның, Һүҙенә мин мөкиббән ғашиҡ уның.

Һәр тарафҡа нескә уйҙар ташҡынын Ағыҙған белеме ташыр уның.

2

Мин үҙем бер дәрдмәнд диуанамын,

Ҡайҙа бер тәхҡиҡ күрһәм, ҡыу анамын.

Был затта ғәжәп тәхҡиҡ күргәндән һуң, Ихтыярһыҙ шул сәбәптән йыуанамын.

Мин - бер арыҡ бүреләй елеп йөрөгән,

Ҡуян, ҡарһаҡ төлкө еҫен һиҙеп йөрөгән. Берәүе ҡулға төшһә, бере төшмәй,

Арыҡ, аҡһаҡ, уңай килһә, эйелеп йөрөгән.

_^ АҠМУЛЛА «г_

Мәжлесенә ҡарай ғына ғауғабыҙ бар, Ҡоҙоғона ҡарай ғына ҡауғабыҙ¹⁹ бар. Эрбет менән Мәкәрйәгә сама ҡайҙа -Баҙарына ҡарай ғына сауҙабыҙ бар.

Бәхетебеҙ асылмаған беҙ бер фәҡир, Абруйым артыҡ юҡ, эшем таҡыр.

Йәштән йыйған бер быуаҙ мәжмүғәм бар, Уның да бәғзе ере ҡаҡыр-маҡыр.

Ул заман китап ҡайҙа был замандай, Йөрөймөн тәрән ерҙән һыу ала алмай. Берәй шәрик²⁰ ҡалын китап тотоп торһа, Ҡыҙығып, мин фәҡирҙең күҙ ал ан д ай.

Үгәй әсә ҡулында етем ҡалдым,

Унан да бик рәтем китеп ҡалдым.

Өҫтөмдә керле күлдәк, йыртыҡ ыштан, Ҡайҙа мулла бар тиһә, етеп барҙым.

Фәҡирлектән артыҡ фән күрә алманыҡ, Шәһәр сығып, алыҫ яҡҡа йөрә алманыҡ. Мәргәндәрҙе танырлыҡ хәлебеҙ бар,

Шул сәбәптән сабыр ҡылып тора алманыҡ

176

Л* АҠМУЛЛА л

Аҙ ғына дәресем бар ҡыш ваҡытта,

Китап ҡарау - ғәҙәтебеҙ буш ваҡытта. Беҙҙән дә белем ишеге бикләнгән юҡ, Аңлайбыҙ кәйеф килгән хуш ваҡытта.

3

Уйламағыҙ, “Жарудә”не күргән юҡ, тип, Әгәр күрһә, ғибарәтен белгән юҡ, тип.

Көс барынса һаҙаҡ артҡан егеттәр бар. Уйламағыҙ, донъяла мәргән юҡ, тип.

Мәргәнгә хоҙай бирһә туры уғын,

Уға иптәш булһа әгәр тоғро зиһен,

Бәхетенә тотҡарлыҡ юҡ, беләһеҙме?

Бар ғаләм белеп тора мәшрәбәһен²¹.

Ҡаршы торор минең ни миҡдарым бар -Үҙемдең ноҡсаныма²² иҡрарым²³ бар.

Беҙ - ҡырмыҫҡа, һеҙ Сөләймән булғанда ла, “Фаин тәҙһәбу?”ҙан²⁴ хәбәрем бар.

Дамелла икәнегеҙ иҫебеҙҙә,

Фәҡирҙе лә алығыҙ иҫегеҙгә.

Аҡрын, йәйәүләтеп, артҡа төштөк,

Аҡмулла - фәлән-төгән, тиһәгеҙ ҙә.

АҠМУЛЛА л

Ирҙең хәле беленер, ләфыз²⁵ атһа,

Кемдең хәле беленер, йәшерен ятһа? Мәғрифәгә сифатҡа ярап китә,

Нөкирә бер сәбәп менән билге тапһа.

Берәүгә морат булһа хаҡтың яды²⁶, Белеме миҡдарынса уға бади²⁷,

Һадиҙар²⁸ исеменә мозһир²⁹ булыр Зиһенлелек, һәләтлелек - шарты ғади.

Һәр кемгә бәхет бирелгән ҡисмәт³⁰ менән, Ирҙәргә яла яҡма хиссәт³¹ менән. Мыҫҡыллауға муллалыҡтың хәжәте юҡ, Ғалим булһа, лаф орһон хикмәт менән.

Дәртһеҙҙәрҙең эше юҡ һиммәт менән, Һиммәтленең ҡулы ҡыҫҡа ҡилләт³² менән, Халыҡтың ҡарашында хур күренеп, Ғүмере үтер бисараның ҙилләт³³ менән.

4

Һүҙ сығыр шағирҙарҙан хикмәт менән, Унса күҙ алартмағыҙ хиддәт³⁴ менән. Тыйыу булһа, мөҡәййәд, йә мөәүүәл, Харам-хәләл - шәхесенә нисбәт менән.

^ АҠМУЛЛА ^

һәр фәндә шиғыр менән китап тулы, Ҡараһаҡ, эйәләре ниндәй оло!

Ғаззалиҙай ирҙәргә кем туҡтамай,

Үҙегеҙ ҙә беләһегеҙ, Алла ҡоло!

Дәрт әһеле - шағир, булһа үҙенә малик³⁵, Булмаһа шиғыр менән вирдтән³⁶ тарик³⁷, Шиғырҙы мотлаҡ тыйыу уңай булмаҫ, һәм йәнә, ләһү³⁸ булһа, ләм йобарик .

Шағирҙарҙың күбеһе - әһле салик³⁹, Әйткәндәр нисә төрлө көйгә һалып.

Эс бошҡанда, шиғыр түгел, йыр йырлаған Тәҡүә⁴⁰ сахабәнән⁴¹ Ибне-Малик.

Шиғыр дөрөҫ, нәсихәтте хамил⁴² булһа, Эйәһе хәл ҡәҙәре ғамил⁴³ булһа.

Ишеткән әҙәмдәрҙе илатҡандай,

Вәғәз менән ғибрәтте шамил⁴⁴ булһа.

Киткәндәр ниндәй ирҙәр гәүһәр сәсеп, Уларҙың эштәренең юлы асыҡ.

Ғәжәйеп ҡиммәт әҫәр ҡалдырғандар, Хикмәттең мәхзәненән⁴⁵ мисрағ⁴⁶ асып.

Һәр бер йән сәйран⁴⁷ ҡылыр сәбилендә⁴⁸, Былбылдар жәүлан⁴⁹ ҡылыр сәрирендә⁵⁰. Әс-сәмғе әл-кәлимде⁵¹ тәхмин⁵² ҡылды Хоҙайым фөсаханың⁵³ замирында⁵⁴.

Ниндәй генә ир тыумаған ер йөҙөндә, Остаҙының нәтижәһе - тилмиҙендә. Йәриәнән йыр йырлатыу ғәҙәт булған Ғәйет көн пәйғәмбәрҙең диһлизендә⁵⁵.

Маҡсатты был урында ҡылдыҡ нәфад⁵⁶, Инша алла, ҡарышмаҫ әһле нәҡҡад⁵⁷:

Хуп күргәс йәриәнең йыр йырлауын, Шариғтың⁵⁸ сөкүтенән⁵⁹ жәуаз⁶⁰ мөфад⁶¹.

5

Бер китап бар, эйәһе ҡайһығыҙ ул? Китабында исеме юҡ - билдәһеҙ ул. “Тәуарих әл-Болғар” тип исем биргән, Эсендә сауабынан хатаһы мул.

“Назура”ға ул хәсис батыр икән,

Тиҙ инһә ярар ине ожмахҡа шул!

Үҙ тарафын күтәргән күккә саҡлы, Муллалары булған һуң үҙенә ҡул.

iv АҠМУЛЛА л

Борадәр, һеҙгә үтенәм сәләм яҙып,

Күҙең һал: Мәржәни ул - Тимерҡаҙыҡ! Булмаһа, ҡибла тапмай аҙашырһың. Ҡараңғыла йүн белмәй, юлдаш яҙып.

Имгәнеп, ҡоро бушҡа аҙапланма Баҡыр сыҡмаҫ урындан алтын ҡаҙып. Төлкөләй йүгерекмен тип ашһағыҙ ҙа, Сираҡташ ала торған мин бер таҙ эт.

Был сәбәптән һеҙҙәргә сәләм яҙам,

Был яҡҡа килеп ятыр һеҙҙең азан.

Ир булған ирәндәрҙе хур тотмағыҙ -Бүләгенә шарт түгел Ҡашгар, Ҡазан!

Әҙәпһеҙлек түгелме был ҡылғаның-Ишәккә тиңләйһегеҙ ир толпарын! Мөхаисәмә⁶² ҡылмаҫ тип уйланыңмы, Һуҡыр тип белгәйнеңме йорттоң барын?

Һеҙҙәргә таң ҡаламын уйлай-уйлай: Ҡешһылайын һеҙҙең яҡ, зиһен ҡуймай, Болотташ көндөң нурын пәрҙәләгән! Һеҙҙәргә шул сәбәптән күңел тулмай.

АҠМУЛЛА

Хәленсә ғалимдарға маҡтау лайыҡ.

Вә ләкин һәр ҡош осоп ыласын булмай. Бынан башҡа әйтер һүҙем тулып ятыр -Тәғәйенләп һәр бер һүҙҙе әйтеп булмай.

Эшегеҙ мөзәййәндер⁶³ вәһемегеҙҙә,

Һүҙегеҙ мөбәййәндер⁶⁴ зәғмегеҙҙә⁶⁵.

Мең мулла рәд⁶⁶ ҡылһаң да, ни ҡайғы бар: Дуҫтар бар кире ҡағыр рәғмегеҙҙе⁶⁷.

Ек күргәс, бер яланы ябарһығыҙ,

Үс ҡылғас, бер ҡарайы яғарһығыҙ.

Артҡы яҡ асылғандың асыуынан,

Әлбиттә, бер яман ат татарһығыҙ.

Утлы йәшен сикәгеҙгә сирткәндән һуң, Саяндай, сыҙай алмай, сағарһығыҙ. Ғаззалиҙай булһа ла, ул фазылдың Хозурына хурлыҡтар яҙарһығыҙ.

Хәҡиҡәт ғилеменә әғраз⁶⁸ ҡылып, Маҡтанып, ул яғына назарһығыҙ⁶⁹. Үҙегеҙҙән бер фазыл була ҡалһа,

Иттифаҡ жөмләгә⁷⁰ насарһығыҙ.

Хөсөт, бәғзе дошманлыҡҡа сәбәп булып, Намыҫығыҙ әмеренән ҡасарһығыҙ. Арыҫлан менән алышып арыҡланған, Хөсөт менән һарғайған ажарһығыҙ.

Әлбиттә, инде мине һөймәҫһегеҙ,

Был бисара хаҡ икән, тимәҫһегеҙ. Ҡарындаш, бер инсафҡа килһәгеҙсе: Фирғәүендең вариҫы бит түтелһегеҙ!

Борадәр, “мин”лекте ҡуй ғалә әл-хосус⁷¹, Мин-минлек эйәһенә килтерер нус⁷². Мәржәнигә алышырға кем сыҙаһын, Ҡеүәһенә дәлиллек ҡылһа нөсус⁷³.

Фазылды фазыл белһәң, әсең көймәҫ,

Һәр ҡасан тыйнаҡлыҡта бармы наҡыҫ? Батыр менән көрәшһәң, һау ҡалмаҫһың, Аяймын бил-умыртҡаң өҙөлһә дуҫ.

Ул һеҙгә гәүһәр йыйып, ниҫар⁷⁴ ҡылды, Инде һин, ҡәҙерен белеп, итәгең тот.

Ала алмай, ул гәүһәрҙән ҡоро ҡалһаң, Бәхетеңдең шомонан бел, артыңды ҡыҫ!

АҠМУЛЛА -л

Кил, зинһар, борадәрем, инсафҡа кил! Ҡеүәтең күпме икән, саманды бел!

Хәлдән килһә, уның эшен һин дә эшлә, Булмаһа, файҙа бирмәҫ таҡылдаҡ тел.

Белгәнгә ниңә әсең көйә һинең?

Эшен күр ғилем-нур эйәһенең.

Һәр фәндең бер һайланған рижалы⁷⁵ бар -Эйәһе серен белә бейәһенең.

Керләһәң, һәр нәмәне ҡарайтырһың, Көндәшһеҙ ундай фазыл ҡалай торһон? Истамбул, Мысыр, Шамда тиңдәше юҡ Ҡа ш ға р, Ҡазан, Дағстан былай торһон!

Был заманда һис кем уға тиң килмәйҙер, Был яҡтар һис кемде уға тиңләмәйҙер. Батырҙары майҙанға сығып күрһен, Булмаһа, “ул белмәй”ҙе кем белмәйҙер.

Үлсәне иңен-буйын мөһәндистәр, Дөрөҫлөгөн хуп күрҙе мөбариздар⁷⁶, һәр ерҙә холҡо саф фазылдарҙан Айырыуса Троицки мөдәрристәр...

^ АҠМУЛЛА л

Былар ҙа һеҙ белгәнде белгәндәйҙәр, Китапты һеҙҙең хәтле күргәндәйҙәр, Шаһбаздай⁷⁷ ялтыраған бер шоңҡарҙар, Тойғондоң аяғынан элгәндәйҙәр.

Ғали талаптар ҙа хаҡҡа мәрҡад⁷⁸,

Киләсәк маҡсаттар ҙа хаҡҡа мирьат⁷⁹. “Иғтибар” ҙа иғтибарға алған икән Хөрмәтле Ризаитдин - бер камил зат.

Йәмлә саф әһле инсаф алды ғибрәт, Ҡаҙанға был сәбәптән килде шөһрәт. Дәрәжәһен белгән ихлас дуҫ икән Дамелла Борһанетдин ҡазый хәҙрәт.

Ҡыҫҡаһы - күп фазылдар һалды ҡолаҡ, Барын табып әйтеүгә телем сулаҡ. Дәрәжәле дамелланың мәдехе ҡалай Ләззәтле, ғибарәһе⁸⁰ егет һымаҡ.

Ғәйре сит виләйәттән нисә ирҙәр, Истамбул, Һиндостанда күп мәшһүрҙәр, Китаптарын ҡабул ҡылып баҫтыртҡандар. Ҡылтайып йөрөй бирһен тәкәбберҙәр!

Тәғассибен⁸¹ ҡалдырмаҫ боҙоҡ замир, һыуһыныңды ҡандырмаҫ ҡороҡ ғадир⁸².

Ай торғанда, Сулпанға ғашиҡ булған,

Ни ҡылһын көндөң нурын ул бер зарир⁸³.

Ай булмаһа, йондоҙ менән төн яҡтырмай, Фәрҡәдкә⁸⁴ мохтаж түгел нурланған ай. Исемем мөҙәккәр⁸⁵ тип маҡтанмаһын -Ҡояшҡа хурлыҡ бирмәҫ тәьниҫ⁸⁶ замир.

Күпме мин-мин тигәндәрҙең йоҡоһон асҡан, Ғәмһеҙлектән иҫкәртеүсе ул бер нәҙир⁸⁷. Йыһанда хәле ғәян⁸⁸, ҡоно бәйән, Ғалимдарҙан ҡәнәғәт бик күп ғафир⁸⁹.

“Жәлал”гә хашиәһе⁹⁰ уға шаһит,

Ни ҡәҙәр мәдех ҡылһа - шунса жәдир⁹¹. Хәҡиҡәт байрагын күтәреп барған Көрәшселәр араһында был бер әмир.

Жәдидәи замандан жәмал⁹² асып,

Күрһәтте аҡ ғәйрәтен яңғыҙ был ир. Ҡайһыһынан күренде бындай бәйән -Ҡайһы һине таныштырыр миҫле хәбир?⁹³

^ АҠМУЛЛА 4L

“Хикмәте балиғә”һе ниндәй икән -Зауҡы сәләмәт әҙәмгә балдай икән.

Асыл хәҡиҡәтте хам ил булған Әҙәмдең тәнендәге йәндәй икән.

Хәдиҫтәге оҫталығын күҙгә алһаң, Әсхабтан⁹⁴ ишеткәндәй аңлай икән. Бындай ғали ғалимға тел оҙайтҡан -Ул үҙе дүрт аяҡлы малдай икән.

6

Ҡаҙаҡса шиғыр яҙҙым асыҡ ҡылып, Кәнсәләрҙең йөрәген асыттырып. Хәҡиҡәтен күргән һуң, ҡыуанғандан, Китаптарын ҡараймын ғашиҡ булып.

Тәсанифе⁹⁵ басирәтте⁹⁶ ярыҡ ҡылған, Нәфес хәсис араһын фәреҡ⁹⁷ ҡылған. Аҙашҡанда тура килеп, балға төшкән Мин - байғош, бер ҡырмыҫҡа ғарҡ булған.

Ун биш йыл “Нәзурә”һен алғаныма, Ҡарай-ҡарай, баш осома һалғаныма. Күңелгә шифаны шунан алдыҡ,

Эленмәй кәнсәләрҙең ҡармағына.

^ АҠМУЛЛА ^

Мораттары мөкабәрэ⁹⁸ булғандан һуң, Кәнсәләр күҙ һалмайҙар аръяғына. Ҡара халыҡ, муллаһына табиғ" булып, Дөрләтеп ярып йөрөй ярма ғына.

Ниңә беҙҙә был тиклем әҙәп ҡыҫҡа? Камиллыҡ былай торһон, аҡыл осто!

Бер ергә килештереп хат яҙа алмай -Берәүҙе яманлауға ҡалай оҫта!

Бәғзеһе уҡый ҙа алмай ғибарәтен, Камилға ниндәй ҡыла хәҡарәтен?! Дамеллалар бәғзеһе, белә тороп Дошмандың морат ҡыла хәсарәтен.

Дарыуҙы күтәрә алмаҫ бәғзе мәриз¹⁰⁰, Нәсихәт ҡабул ҡылмаҫ фәззе¹⁰¹, ғәлиз¹⁰². Шайтандың да иң етеҙен уҙып киткән, Атылып түбәһенә “Бәреҡ әл-вәмиҙ”¹⁰³.

“Жарудә” эйәһенә һүҙебеҙ юҡ,

Уларға ҡаршы килер йөҙөбөҙ юҡ. Алланың ҙур рәхмәте төшһөн уға, Донъяла һүҙебеҙ бар, үҙебеҙ юҡ.

jk АҠМУЛЛА л.

Ул да бер ғалим икән һөйләй торған, Моратына ҡаршыларҙы һөймәй торған, Ғалимдар мәжлесендә майҙан алған, Ҡурайы килешкәндә көйләй торған.

Беҙ ҙә күрҙек уның атҡан ерен,

Ҡай ергә уғы төшөп ятҡан ерен.

Һәр юлдың йүнәлгән бер урыны бар, Бәрәкалла: килештереп тапҡан ерен!

Уға шәрик - дамелла Мөхибулла,

Саф күңелле ғалимдарҙы мөхиб¹⁰⁴ мулла. Әүүәлдә ҡырын-ярын йөрөй ине, Ахырында, ҡайтып, булды мөхиҡ мулла.

Дамелла Рәхмәтулла - уға назир¹⁰⁵, Тәхрират һәм итлаҡта¹⁰⁶ нурлы замир. Мәрхүмдәр Мәржәниғә ҡаршы төшкән, Уларға һәм эйәргән бик күп ғафир¹⁰⁷.

Остаздары, Ҡышҡар хәҙрәт, алға сыҡҡан, Бигерәк тә ул кәләмдә данға сыҡҡан. Таһыллыҡта дамелла Мәчкәрәләй,

Күп ғалим, мөдәрристәр алдын сыҡҡан.

Jb АҠМУЛЛА л

7

Ҡурса хәҙрәт¹⁰⁸ уларҙан борон булған, Мәдехкә ул бер лайыҡ урын булған.

Ул мәрхүм, Мәржәниҙәй мәфтүн¹⁰⁹ булып, Күп ғалим ул ғәзизгә ҡырын булған.

Был зат һәм үҙ ғасырында оло ғалим, Кәнсәләрен мөбталә табиғ салим.

Артына бер аҙ әҫәр ташлап киткән -“Ҡамиғ әл-бидғәт”, - гүйә, сәйеф сарим.

Һәр бәндә хазинаһын асыҡ яһар,

Вә ләкин хазинала айырма бар.

Ни бар-юғын белерһегеҙ, кибет асһа,

Һәр кемдә бер сауҙа бар хәле миҡдар.

Вә ләкин Мәржәниҙең эше башҡа, Йылҡының толпарындай йондоҙ ҡашҡа, Алыҫтан шәғшәғәһе¹¹⁰ балҡып тора, Гәүһәрҙәй ҡундырылған алтын ташҡа.

Ҡай эше ул фазылдың таң ҡалмаҫтай? Ҡай һүҙе ул камилдың күҙ һалмаҫтай? Дәрденә¹¹¹ дәрдмәндтәр шифа тапты, Һуҡырҙар күҙен асты ҡарманмаҫтай.

190

АҠМУЛЛА л

Һырҡыуатлы кешеләргә бик килеште, Булдылар аяҡ-ҡулы һыҙланмаҫтай. Камиллығы ер йөҙөндә мәшһәр булды, Булдылар ямандарға алданмаҫтай.

Исемдәрен яҙғандан ук, нурын сәсеп, Әһбабын ғашиҡ ҡылды йән ҡалмаҫтай. Шәжәрәи дәлиленең тамыры тәрән -Улай-былай ҡойонға ҡуҙғалмаҫтай.

Беркеткән хөжжәт11 г менән мөддәғаһын113 Оҫта, һылыу - юнып һалған таштай.

Эше бөхтә, машинаның ширазындай, Ебенең төйгән ере тарҡалмаҫтай.

Кәнсәләрҙең йөрәктәре һалмаҡланды -Кәррәһе¹¹⁴ ауыр булды тарта алмаҫтай. Батырҙарҙың ҡылысынан ҡаяу сыҡты, Ҡайтанан эшкә инеп ялғанмаҫтай.

Айырылдылар күп көндәштәр әҙәбенән, Хаслыҡты тәкәбберлек сәбәбенән.

Моғанид күркәм ергә күҙен һалмай, Яҡшылыҡҡа ғәҙәте юҡ сәбәбенән.

191

i* АҠМУЛЛА л

8

Әҙәм камил булмайҙыр, ҡайнап бешмәй, Мөхәббәт туҫтағынан шарап эсмәй. Дошмандар ау-тоҙағын һалып ҡарай -Турғайҙың тоҙағына ыласын төшмәй.

Һауала ул бер шоңҡар әйләнә осҡан,

Беҙ йөрөйбөҙ, ҡарағоштан, эҙләп сысҡан. Төлкөләр унда сыҙап тора алмайҙар,

Гүйә, бер киң соҡорҙан ҡото осҡан.

Беҙ һаттыҡ муллалыҡтың ҡоро атын, Беҙҙән артыҡ яулыҡлы дөрөҫ ҡатын. Күңелебеҙҙе бер һындырып иламайбыҙ, Уйланып ғәрәсәттең вәҡәфатын¹¹⁵.

Ашҡан бер ғалим сыҡһа, яманлайбыҙ, Мәжлесте ғәйбәт менән тамамлайбыҙ. Эшебеҙ - йә мыҫҡыллау, йәки хурлау. Үҙебеҙҙе һәр ғәйептән аманлайбыҙ.

Яҡшыны, һүккән менән, аты китмәҫ, Яман һүҙҙең күңелдән даты¹¹⁶ китмәҫ. Саф алтынды нәжескә¹¹⁷ буяу менән. Нәжес китәр, алтындың заты китмәҫ.

ла. АҠМУЛЛА

Ҡыйыш уҡ, атҡан менән, туры китмәҫ, Күңелдән яман һүҙҙең ҡуры китмәҫ. Ҡоторған эт һауа ҡарап өргән менән, Асманда торған айҙың нуры китмәҫ.

9

Ул ине - ҡояш бәдиғтән¹¹⁸,

Нуры - йәшендәй ләмиғтән¹¹⁹. Ғали, шанлы мөназиғтан¹²⁰ -Жөда¹²¹ булдыҡ, дәриға, аһ!

Уның шөһрәттә ғонуаны¹²², Мөхәҡҡаҡ¹²³ дөррә¹²⁴ Мәржәни, Хаҡлыҡ ғилеменең кане¹²⁵ -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

Мәрҫиә яҙҙым мин бисара, Үткерлеген ҡылып сара.

Был саҡта юҡ уға сама -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

^ АҠМУЛЛА ^

Уның үлеүенә пиштэр¹²⁶, Көйөндө барса дуҫ-иштәр, Троицки мөдәрристәр -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

Уның камилына ғонуан Тәсанифе асыҡ борһан¹²⁷, Басирәтте асыҡ ҡылған -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

Ҡасан ул зат китеп барҙы -Ҡазан күрке китеп ҡалды, Һәммә әһбаб етем ҡалды -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

Уның мәдехе сикһеҙҙер, Дағстан, Һиндта иҫәпһеҙҙер, Минең мәдехем йәпһеҙҙер -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

Өҫтөнлөгө - зирәклектә, Камиллыҡ - аҡһөйәклектә, Оҫта теле - гүзәллектә -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

194 ^ АҠМУЛЛА ^

Әңгәмә, йыйған хәбәр, Асыҡлаған күпме серҙәр,

Асып һалған күпме пәрҙә -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

Сафый Алла рухы һаман, Хурлыҡ ғәфү илә ғофран¹²⁸, Айырылыуға йөрәк һыҙлай -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

Ярҙам ҡылһаңсы, я рабби, Үҙем байғош, атым арыҡ, Ҡазан ҡалаһына барып -Күрә алманым, дәриға, аһ!

Илаһым, бөтә хәжәтем,

Ҡабул иткел мөнәжәтем, Ҡәбәхәт барлыҡ халәтем¹²⁹ -Түҙә алманым, дәриға, аһ!

Уны маҡтауға мин ғәҙеб130 Ҡаҙаҡса бер бәйет яҙып Тараттым йортҡа мин, таҙ эт -Жөда булдыҡ, дәриға, аһ!

^ АҠМУЛЛА л

Урыным - зиндан...

Ҡат-ҡат сәләм мин мосафир Аҡмулланан, Тура әйтеп, халыҡҡа яҙған хаҡ мулланан. Бөтә сәхрә эҫтәренә беҙҙән сәләм Дошмандың ялаһынан пак мулланан.

Бәғд әс-сәләм¹³¹, фәҡир хәлен һораһағыҙ, Хат менән белдерәйек, теләһәгеҙ.

Аһ ороп, аш эсмәй, ҡан йотабыҙ,

Үлгәнгә, үлмәһәк тә, йәнәшәбеҙ.

Яҙайыҡ һеҙгә ғибрәт, һораһағыҙ, Йәйелгән тамам йортҡа тамашабыҙ: Һимеҙҙәр ябығалар, түҙә алмай,

Был ерҙә бөйөктәрҙән алашабыҙ¹³².

һарғайып, төн йоҡламай, таң ашабыҙ, Күп уйлауҙан аҡылдан аҙашабыҙ.

Ау ҡороп, себен тотҡан үрмәкселәй, Ҡандала, бөрсә менән талашабыҙ.

Урыным минең ятҡан - аты зиндан,

Һәр төрлө әҙәме бар яфа ҡылған.

Эсендә төрлө ғибрәт - хисабы юҡ, Монафиҡ нисә төрлө - бар йыйылған.

196

j* АҠМУЛЛА ^

Тимер менән ҡаҙаҡланған тәҙрәһе,

Ҡара таш менән уралған бар тирәһе. Урыҫтың тулып ятыр кенәгәһе...

Был урынға дошманыңды теләмәһен!

Күңел баҫыр бер нәмә юҡ, күңел сарсай, Мылтыҡлы һалдат йөрөй урай-урай. Башыма төшкән эшкә сара бармы? Ятабыҙ, бисаралар, илай-илай.

Тотҡондоң, һораһағыҙ, яйы шулай (Әҙәмде-ошондайҙа әҙәм һынай):

Күрәбеҙ тәҙрәнән мирзаларҙы -Үтәләр ҡаршыбыҙҙан һыбай-һыбай.

Ҡайһылары ун йыл ята, оҙаҡ ҡалған, “Эш”тәре Петербурға оҙап ҡалған, һиммәтле ниндәй ирҙәр, заиғ¹³³ булып, Аяғы кешән менән тоҙаҡланған.

һарғайтты аҡ йөҙөмдө ҡара таш өй,

Ат менән ниҙәр күрмәй әҙәм башы. Ҡаңғырҙы башым минең тауыш менән, Яҡшының ямандан юҡ айырмаһы.

j* АҠМУЛЛА л

Әҙәмдең ҡараңғы өйҙә ҡайғырғаны -Ауыртҡан ята-ята ҡабырғаһы.

Эсендә нахаҡ та бар, хаҡы ла бар, Яталар елкәләрен ҡашый-ҡашый.

Ҡатыҡһыҙ ҡара өйрә - эскән ашы, Эскәнендә тамсылай күҙҙең йәше. Борадәр, эсмәйем, тип булма ғасый¹³⁴ -Донъяның вафаһы юҡ, атаң башы!

Мин дә бит быны теләп алғаным юҡ, Ҡаҙаҡҡа көсләп кейәү булғаным юҡ. Хоҙайҙың ҡылғанына сара бармы? Йөрәгем яна уттай, дарманым юҡ.

Беҙ ҙә бит бер шаһбаздың балаһы инек, Хәлфәнең дин өйрәткән таҙаһы инек. Ғилемлек майҙанында ҡатар килгән Дүртенсе, бишенсегә талаша инек.

Киң япан тар булалыр, ҡаза килһә,

Юҡ ғәйеп бар булалыр, яза килһә. Ҡәҙере именлектең - имен саҡта, Башыңдан аҡыл китер, бәлә килһә.

^ АҠМУЛЛА ^

Бәләне күп күргәндәр аҫыл заттар, Ҡазанан тар-мар булған алтын таҡтар¹³⁵. Дошмандың бәлә һалған ҡайғыһынан Кителгән булат ҡылыс, мәрурд¹³⁶ һаптар.

һәр кемгә бер сәбәптән афәт булған, Яҡшыға булһа тағы - нахаҡ булған:

I Ҡарышҡан бер солтанға ҡаршы килеп, t Хибестә¹³⁷ Имам Әғзам вафат булған.

Әҫәре¹³⁸ аҫыл һүҙҙең балдай татыр,

Был ерҙә күңел ҡурҡаҡ, телем батыр.

Аҡ йәне нахаҡ көйгән бисарағыҙ Аҡрын ҡисса¹³⁹ ҡылып һулҡылдатыр.

! Бәндәне ризыҡ тигән ҡыймылдатыр, Сәселгән ризығы булһа, йөрөп татыр, һәр бәндә күрәһене күрмәй ҡалмаҫ,

Кәрәк солтан булһын, кәрәк император.

Таушалды ҡайғы менән аҡыл, хәтер. Әсемдә ҡайғы-хәсрәт тулып ятыр.

Шулай ятып, Аҡмулла бисарағыҙ Тәрәндән әйләндерел һүҙ ҡуҙғатыр.

АҠМУЛЛА л

Бер ҡаза күрмәйенсә, әҙәм шашыр, Бәндәнең ҡаза тигән күңелен баҫыр. Бауырһаҡ та еймәгән Аҡмулла инем, Сәйнәйем ҡара нанды ҡашыр-ҡашыр.

Һалдаттар, кис булғанда, ҡуйҙай ҡамай, Ябалар, малдай ҡылып, һанай-һанай. Үлерем иҫемдә ине, был - иҫтә юҡ,

Ҡаза етһә, бирә икән жәббар¹⁴⁰ хоҙай.

Һарғайҙым тәҙрәнән ҡарай-ҡарай, Зарығып, сыҙамай татлы йән, ай! Иҫәнгилде, Батучка остаз булып, Аҡмулла хурлыҡ күрҙе талай-талай.

Ябыҡтым ҡайғы менән, уйлай-уйлай, Был ерҙә һис берәүгә һүҙем һыймай. Ҡазаға ғәрип бәндә сыҙай икән -Залимдар Аҡмулланың йәнен ҡыйнай.

Әсе икән мазлум булып ҡалған көн, ай. Ҡөрьәндә залимлыҡтан тыйған Хоҙай. Ҡылғаны Иҫәнгилде иҫкә төшһә, Илаймын ике күҙҙән йәшем тыймай.

ja. АҠМУЛЛА

Күп ине дошман мине абалаған,

Төрлө ошаҡ, яла һәм яман сығарған. Бер мәҡәл бар: юҡ, тигән, хаҡҡа - үлем, Хаҡ эште бер Хоҙайым аралаған.

Мәғәнәләп инде әйтәйем, ҡара маған¹⁴¹, Лайыҡһыҙ, яҡшы һүҙгә ҡарамаған. Яҙылды ҡайғы менән, ғәйеп итмә -Бүреләр йөрәгемде яралаған.

Күтәрмәйһеҙ тура әйткәнде, наҙан әҙәм, Боронғо рәсем ҡалған замананан. Дошманға пәйғәмбәр ҙә ярамаған,

Эт эсенә һары май онамаған.

Һауалы был заманда ҡараламай142 Араһын килмешәктәр аралаган.

Тере саҡта күнмәй икән ҡара наҙан, Донъя ҡыуып, мәғрифәткә ҡарамаған.

Әҙәмдә ошаҡ менән яла яман,

Себендә саға торған ара яман. һөйләһә, һөйләй бирһен ҡара таған¹⁴³ -Ҡушылмаҫ аҡ маралға ҡара ҡабан.

Ҡарамаҫ ғилем ҡәҙерен ҡара наҙан -Ҡара эт тә пәйғәмбәргә абалаған.

Эт ҡалманы инде мине таламаған -Тәнемдең урыны юҡ ҡанамаған.

Яу ҡайтып баш асылыр был ҡайғынан, Шоңҡарҙан күҙен асҡан томағанан¹⁴⁴. Тотҡон булып, гәүһәрем юғалмаған:

Ул гәүһәр - бер Аллаһы Тәғәләнән.

Яҡшыны күрә алмайҙыр наҙан әҙәм, Ғибрәт булып ҡалған борон замананан. Муса һайын бер фирғәүен, тигән кеүек, Ҡалған ул бойороҡ булып ғөләмәнән.

Ҡәрҙәштәрем, барсағыҙға күп-күп сәләм, һеҙҙәргә бәғд әс-сәләм ғибрәт кәләм.

Һәр төрлө мәғәнәләп ҡисса яҙҙым -Йөҙәлер һәнәрле әҙәм үргә табан.

Хур булдым хата төшөп ҡоҙғондарға, Ярандар илтифат ит беҙҙең зарға, Арыҡты аша баҫҡан арғымаҡ инем, Тойоҡлап, туҡтап ҡалдым киҫә ярға.

la. АҠМУЛЛА

Бындай эш ҡылғаны юҡ, күргәне юҡ Ҡаҙағы Кесе Йөҙҙөң, Ырымбурҙың.

Атлас тун баҙарында ҡиммәт үтәр, Мутлыҡ-хәйлә араһында сауҙа бикар¹⁴⁵. Зәр ҡәҙерен зәргәр¹⁴⁶ белер, тигән һүҙ бар, Гәүһәрҙе эт муйынына таҡһаң, китәр.

Һайыҫҡан, хаким булып, тутый булмаҫ. Юҡ илдә буҙ баланың ҡото булмаҫ, Быҙауы үлгән һыйырҙың һөтө булмаҫ.

Сарата¹⁴⁷ йондоҙо Ҡәүәс¹⁴⁸ булмаҫ, Ямандың касафаты алыҫ булмаҫ.

Ала ҡуңыҙ тиреһе әйгә күнмәҫ,

Йүкәне, майлау менән, ҡайыш булмаҫ.

Яҡшының сауҙаһында һағыш булмаҫ, Ямандың сауҙаһында табыш булмаҫ, һыйырға келәм ябып булмағандай, Аҡсарлаҡ, буяу менән, тауис булмаҫ.

К үк тимер, ҡайрау менән алмас булмаҫ,

К үк ишәк, ҡорҙаш булып, моңдаш булмаҫ. Яман дуҫ - ҡара йылан, тигән кеүек,

Йәр булып, юха йылан юлдаш булмаҫ.

Яманды, күп буйлатһаң, өмөт киҫәр, Хозурлыҡтың ҡәҙерен белмәҫ тинтәк, иҫәр Залимдың золомо күп, күп һимертһәң, Табаҡтан эттең башы һөрһөп төшәр.

Яманды түрә ҡылһаң, йортоң боҙар, Аҡылһыҙҙы иркәләһәң, ботон һуҙар.

Түрә тимә, ҡара тимә - фиғелен ҡара -Ҡай яман арғымаҡтан мастак¹⁴⁹ уҙар.

Әҙәме был замандың - харам тамаҡ, Күңеле ҡара, ауыҙы ала, ирене ялаҡ.

Ғилем эшенә сәмсел аттай сығынлайҙыр, Дау тигәндә, арыҡ атын китәр туҡмап...

Зар ҡылып, мин ятырмын, ҡарындаш, ай, Ябығып, һөйәк ҡалған арғымаҡтай. Залимдар ҡәҙер белмәҫ һәләк итте,

Көн нурын күрә алмаған ярғанаттай...

һаҡланһын ғалим ир яман дуҫтан,

Наҙан дуҫ - бер айлыҡ дуҫ, төбө - дошман. Йофарҙың пошоҡ кеше еҫен һиҙмәҫ,

Гөл еҫен ҡайҙан һиҙһен томшоғо осҡан?..

Л* АҠМУЛЛА л

Күп ятып тар ерҙәрҙә һарғайҙы бит,

Был ерҙәрҙә йәндәй яҡын булалыр сит. Мут илдең баҙарында декан¹⁵⁰ асып, Гәүһәрем, баһаһы төшөп, хур булды тик.

Ямандың, борадәрем, һыртынан кит: Әүлиә булһаң да һин, ҡуймайҙыр эт.

Эт өрҙө пәйғәмбәргә, тигән һүҙ бар,

Эт атым юғалмаһын, тип әйтә, тип.

Борадәр, был һүҙемде күрмәгеҙ ек, Минең юҡ яҡшығыҙға әсемдә кик¹⁵¹. Яманды дошман күрмәк - дин сөннәте, Бәғзегеҙҙең иманынан ҡыламын шик: Пәйғәмбәр хәдиҫенән ҡалған һүҙ бар, Ошаҡсы - йәһәннәмдең кәнтәйе, тип.

Дуҫ булмаҫ, дуҫын һырттан яманлаһа, Кеше булмаҫ, бер хатаны яба алмаһа. Бәндәне һырттан әҙәм ни тимәйҙер, Инсаф итеп, бер хоҙайҙан оялмаһа.

Маҡтамаҫ әҙәмде әҙәм, күрә алмаһа, Аҡһаҡ эт ятып өрөр, йөрөй алмаһа. Ауыҙына тупраҡ тулып, шунда туҡтар. Ғазраил эшен килеп тамамлаһа.

АҠМУЛЛА л

Ни ҡылып, йәнең сыҙар, борадәрем,

Аҡ һөтөң бер эт килеп харамлаһа.

Аһ ормаҫ ир, йөрәген һары алмаһа, Ҡайғыһы ҡайғы өҫтөнә ямалмаһа.

Барынан да ошо хурлыҡ яман икән -Хәстәнән күңел хушлыҡ таба алмаһа.

Был ваҡытта тилмергән бер тотҡон инек, Күреп-китеп йөрөһәгеҙсе, һис булмаһа.

Ҡайғылы бәндәһенә Хоҙай яҡын,

Илатыр бәндәһенең аҫыл затын.

Кемде ул артыҡ һөйә - артыҡ ҡыйнар, Дуҫының ишетәйем тип мөнәжәтен.

Ә был яһил, Мөхәммәткә инанмаған, Иманға өндәһә лә, ышанмаған.

Өс йөҙ алтмыш мөғжизәһен сәхәр тиеп, Яралған ай менән көндө күрә алмаған.

Әйтәйем ҡыҫҡа һүҙҙең мин тулғауын¹⁵², Дошмандың ошағына юҡтыр дауым.

Беҙ түгел, пәйғәмбәргә ошаҡ булған, Булыр, тип, һәр Мусаға бер фирғәүен.

АҠМУЛЛА жл.

Тотҡон булып ғәзиз Йософ күпме ятты. Сығарып, ағалары ҡол тип һатты.

Унан һуң Зөләйханың ялаһынан Зинданда ун ике йыл яфа тартты.

Ни ҡылды Исраилдың даналары¹⁵³,

Үҙҙәре - яҡын нәби¹⁵⁴ балалары.

Уғыры, үлтереүсе, ошаҡсы тип,

Йософто ниндәй ҡылды ағалары!..

Яҙылған, ҡараһағыҙ, һәр китапҡа, Ялғанлыҡ алынмаҫ, тип, илтифатҡа. Ҡәберендә Имам Әғзам эт булды, тип Ҡай сама ғәйбәт булды аҫыл затҡа.

Бәләне күрә килгән пәйғәмбәрҙәр,

Яфаны тарта килгән сын гәүһәрҙәр.

Ни ғәйептән тотҡон был, тип уйламағыҙ -Файҙа юҡ артыҡ һүҙҙән, борадәрҙәр.

Арғымаҡҡа кәмселек юҡ тышағандан, Бындай һүҙгә төшөнмәгән - тома наҙан. Мосолман тип ошаҡсыны әйтә алмаймын Беҙ түгел, пәйғәмбәр ҙә ышанмаған.

207

Яҡшы һүҙ тыңламаҡҡа хуп, мөбәрәк, Яҡшыға хоҙа - мәдәд¹⁵⁵, аҡыл - сәбәп. Был һүҙем үлән, түгел - бер нәсихәт... Яҙғаны - булмағаны фарсы, ғәрәп.

АҠМУЛЛА

Замана ғалимдарына

Әҙәмдән һауа ҡалмаҫ, ғәрип булмай, Фәҡирлек сөхбәтенә¹⁵⁶ ҡәриб¹⁵⁷ булмай. Ғәҙәте - йә мыҫҡыллау, йәки хурлау, Һүҙ һөйләмәҫ берәүҙе жәрех¹⁵⁸ ҡылмай.

Берәүгә донъя бәхете хасил булһа, Моратҡа һауаһынса васил¹⁵⁹ булһа, Нәфсеһе фирғәүендәй дәғүә ҡылыр,

Бер фетнә, ҡаза күреп баҫылмаһа.

Бүтәндә хасиәтте бар тип белмәҫ,

Үҙенә хөсне занды хасир ҡылһа¹⁶⁰ -Камилдарҙы хур күрер ундай әҙәм, Тыумыштан зирәклеге ҡасир¹⁶¹ булһа.

Һүҙенән һәр әҙәмде әҙәм һынар, Берен-бере кәмһетеүгә әҙәм ҡомар. Ҡара себен һау ергә күҙ һалмайҙыр, Бар булһа эрен, ҡутыр - шунда ҡунар.

Инсафтан бер мыҫҡыл юҡ эшебеҙҙә, Кенә, хөсөт, хаслыҡ тулған әсебеҙгә. Һәнәребеҙ - ҡанығышыу, кәмһетешеү, Үҙ ҡылған эшебеҙ юҡ иҫебеҙҙә.

Ғилем һүҙгә ҡолаҡ һалып ҡатлау ҙа юҡ, Белә тороп, бүтән юлға атлау ҙа юҡ.

Вә ләкин күңелдәре бәләнд¹⁶² ирҙәр Һәр кемде хурлауға бар, маҡтауға юҡ.

Яҡын барһаң, тимерсе күрегендәй,

Ул һине керләүгә бар, паклауға юҡ. Тейеп китһәң, ҡара май силәгендәй, Ҡарайтып, датлауға бар, аҡлауға юҡ.

Хатанан аяҡ тайып, ҡолап китһәң, Башыңдан атлауға бар, туҡтауға юҡ. Зәррәләй¹⁶³ ғәйебеңде күреп ҡалһа, Ғәүрәтеңде япмауға бар, асмауға юҡ.

Һәр кемде мулла тибеҙ, алдағанда, Ысын мулла аҙ табылыр, тыңлағанда. Яҡшылығы дөрөҫкә сыҡҡан ҡайҙа,

Күҙ һалып, хәҡиҡәтте аңлағанда.

Йүне килһә, элергә әҙер тора,

Ҡармағы алыҫ түгел - бармағында.

Ғалимлыҡтың, әхирәт, эше башҡа,

Ул ҡулға аҙ эленер, ҡармағанда. Ғәләмәтен белерһең, бәхет ҡунһа, Ғиззәтте ғорурлыҡҡа һалмағанда...

лх АҠМУЛЛА

11эфес, һауа әмеренә - иң алдабыҙ, 'һ.фышмаҫ шайтан улай, яллағанда.

Һәр ғилемдең төп шарты - дөрөҫлөктөр, Вауырһаҡ татлы булыр, баллағанда.

Ярар ине, үҙебеҙҙе ҡараһаҡ беҙ,

Килемдең емештәрен ала алһаҡ беҙ. Килемде сыянәткә¹⁶⁴ аләт¹⁶⁵ ҡылып, Күберәк тәфсир, хәдиҫ ҡараһаҡ беҙ...

Муллалыҡ шунда беҙгә бирер файҙа, Нәфсе-эттең ҡолағынан бора алһаҡ беҙ. Уйлап ҡына ҡулдан килер һис нәмә юҡ, Күңел менән әллә ниҙәр ҡыйратабыҙ.

Күрер күҙгә мулла һымаҡ солтанатбыҙ, Сәлләне килештереп ураһаҡ беҙ.

Вәғид аят уҡыһаҡ та, борсолмайбыҙ.

Аһ, ҡыҙғаныс, мәхшәрҙә ни буласаҡбыҙ?! Йәшебеҙ үткән һайын, күңелебеҙ йәш, Тәүбәне һуңғараҡ ҡыласаҡбыҙ.

Ғәуамгә - бер аҡ сәлләң өлкән булһын, Атың-санаң, кейемең күркәм булһын. Хосусан яһил халыҡ назарында Үҙең һимеҙ, ҡорһағың өлкән булһын.

Бер байҙа йэ волоста тормаҡ кэрэк, Мәғрурҙарҙы үҙ яныңа бормаҡ кәрәк. Тәһәрәт-намаҙ дөрөҫләп белмәһәң дә, Муллалыҡ төрлө фәндән урмаҡ кәрәк.

һауаһына мыуафиҡ гәптәр һөйләп, Тоҙаҡ-ау килештереп ҡормаҡ кәрәк. Уларҙың моратынса йөрөй бирһәк, Мәғрифәт яҡтылығын ҡырмаҡ кәрәк.

Әсебеҙ ҡарт бәҡәрҙең¹⁶⁶ быуаҙындай, Телебеҙ йәһәннәмдең шуазындай¹⁶⁷, Ҡотороп, һәр кемгә лә турһаябыҙ, һимерткән күркә-тауыҡ ҡуразындай¹⁶⁸.

Тыя торғаҡ аҡһаҡалдар вафат булды, Инде беҙгә афәт һалыу анһат булды. Ғәуам халҡы баштарын беҙ ҡаңғырттыҡ, Булмышыбыҙ үҙе бер афәт булды.

Фетнәнең күбе сығар телебеҙҙән,

Сәлләһе өлкән тигән кешебеҙҙән.

Был көндә һыртыбыҙ - хуп, әсебеҙ - буш, Зөлжәлал¹⁶⁹ ғафил¹⁷⁰ түгел эшебеҙҙән.

^ АҠМУЛЛА ^

Муллалыҡ эше ҡыйын, йүн белмәһә, Хоҙайым тәүфиҡ биреп күндермәһә, Нэбәүүәттән¹⁷¹ моҡтәбәс¹⁷² ғилем - бер нур, Пар яҡтыһын һауаһы һүндермәһә.

Мулла булмаҫ, хаҡһыҙ булып, ил алдаһа, Фазылды мыҫҡыл итеп, яманлаһа.

Фазылды яҡшы кеше яманламаҫ,

Зинанан асылы тыуып яралмаһа.

Мулла шул: дин өйрәтеп, хаҡ алмаһа, Донъяға динен һатып, юғалмаһа.

Ғалим д ан хаким менән күп һорау бар: Көтөүсе таяҡ ейәр, баға алмаһа.

Ғилемебеҙҙең ҫәмәрәһе¹⁷³ - ашып-ташыу, Ел биреп, ҡоторғанға ҡабатлашыу. Берен-бере ислах¹⁷⁴ ҡылып, ҡуйыу түгел. Ҡыҫыңҡырап киткәндә - таяҡлашыу.

Камилдың камиллығын инҡар ҡылып, Түбәләшмәй баҫылмай беҙҙең асыу. һәр кемде әнаниәт¹⁷⁵ аҙаштырҙы, Ҡыйшайҙы шул сәбәптән аяҡ баҫыу.

Әхлаҡи тәрбиәне артҡа ташлап,

Мәхсүдте мыҫҡыл итеп, күңел баҫыу.

_sev    АҠМУЛЛА _

Гонаһыбыҙ шомлоғонан ер күтәрмәй. Ямғырҙан ҡоро ҡалды беҙҙең баҫыу. Ҡапҡаға бер бай килһә, хуш килдең, тип, Мосафир, ғәрип килһә, өркөп ҡасыу.

Өйрәтһен шәкерттәргә әүүәл иман,

Мулла булһын дин өсөн йәнен ҡыйған. Мәғәнәһен үҙ телендә төшөндөрһөн,

Вә илә ике яҡлап булыр иман.

Мулла булһа, ҡурҡаҡ булып, зарлы булһын, Кәрәк бай, кәрәк ул ярлы булһын.

Был һүҙҙе яратмаған моғанидтәр, Асыуланмағаны, кәрәк ярылып үлһен.

Дәүләткә әҙәм бармы ҡотормаған,

Эҫтәрен бәдгөманға¹⁷⁶ тултырмаған?

Тура һүҙгә һауаһы осоп бара,

Сатнаған быялалай сытырҙаған.

Хаҡлыҡтан, урыны килһә, тел тартмайҙыр, Аҡмулла тигән байғош тыпырҙаған.

Яранан йөҙәп ятҡан мин бер ҡары эт, Һайыҫҡан, ҡарға кеүек шыҡырҙаған...

^ АҠМУЛЛА ^

Һүҙе ерҙә ҡалмаҫтай әфәнделәр Тәнбиһ¹⁷⁷ ҡылыу кәрәк ине бындай эштән. Хәҙрәттәр беҙҙәй меҫкен, ғәрип түгел -Уларҙың былауы әҙер, наны бешкән.

Мин байғоштоң, әйтһәм дә, баһаһы юҡ, һүҙемдең ҡәҙере китеп, өнөм осҡан. Донъяла тулып ятҡан ғәзиздәр бар, Телдәрен һандуғастай аҡса киҫкән.

Үлсәгәс, күп һалмаҡтар еңел сыҡты: Бизмәненең бото сығып утыҙ биштән.

Һаҡ фекер йөрөтөүселәр ары торһон -“Истиғфар”ҙың “ғәйн”енән нөктә осҡан.

“Фәтһә”нән тәкбирҙәге “әлиф” тыуар, Әйтмәймен мин был һүҙҙе хөсөт өсөн.

Иҫергәндә нәсихәттән ҡабул ҡайҙа -Хатаһын маҡтау менән ғүмер кискән. Үҙенең ғилем-тәғлимдә юҡ ҡайғыһы,

Үҙе уҡыр тәһәжжөд¹⁷⁸ тороп кистән.

Тыш тәһәрәт алыу менән эш бөтмәйҙер, Булмаһа сын тәһәрәт әүүәл эстән.

Донъяға туйыу ҙа юҡ, ҡуйыу ҙа юҡ, -Ҡапсығын ҡәнәғәттең сысҡан тишкән.

215

Нәсихәттәр

Иң әүүәл кәрәк нәмә - иман, тигән,

Ахирәт эштәренә инан, тигән.

“Хоҙай, кисер!” - тигән менән эш бөтмәйҙер, “Иман шарты”н өйрәнмәһә - Иван, тигән.

Икенсе ҡиммәт нәмә - күңел, тигән,

Күңеле боҙоҡ әҙәмдән төңөл, тигән.

Боҙоҡҡа ер өҫтөнән аҫты артыҡ,

Булмаһа күңел таҙа - күмел, тигән.

Өсөнсө ҡиммәт нәмә - аҡыл, тигән, Аҡылһыҙҙа тәүфиҡ яғы таҡыр, тигән.

Аҙ эшкә асыуланып, динен боҙор,

Иманын көфөрлөккә һатыр, тигән.

Дүртенсе ҡиммәт нәмә - шөкөр, тигән, Ниғмәткә шөкөрһөҙлөк - көфөр, тигән. Ятҡан ерҙән: “Хоҙай, кисер”, - тигән -

хурлыҡ,

Сәбәп эҙләп, төҙ юл менән йүгер, тигән.

Бишенсе ҡиммәт нәмә - әҙәп, тигән,

Әҙәп тигән - мөхәббәткә сәбәп, тигән.

Көфөрлөк әҙәплелә тормағандай, Әҙәпһеҙҙә иман тороу ғәжәп, тигән.

Алтынсы ҡиммәт нәмә - сабыр, тигән, Сабыр кеше моратын табыр, тигән.

Һәр эштә сабырһыҙҙың төбө - хурлыҡ, Сабырһыҙлыҡ башҡа бәлә һалыр, тигән.

Етенсе ҡиммәт нәмә - ихлас, тигән, Ихласһыҙҙың эше ҡабул булмаҫ, тигән. Аҡыллылар ошо һүҙҙе белһә кәрәк: Иман, аҡыл, әҙәп, ихлас - юлдаш, тигән.

Алдыбыҙҙан киткәне юҡ хәүеф-хәтәр, Был халыҡ, белә тороп, ғафил ятар. Ғәфләттән уяныу юҡ, оялыу юҡ, Каруандар үтеп ятыр ҡатар- ҡатар.

Ғибрәттәр күҙ алдында - күреп ятыр, Ҡулы менән ҡанса әҙәмде күмеп ятыр. Күп күрҙек ҡәбер ҡаҙған егеттәрҙе -Араһында уйын-көлкө тулып ятыр.

Ни файҙа аһ орғандан, үлгәндән һуң,

Эш үтеп, гүр ғазабын күргәндән һуң? Алланан ҡурҡыу тигән ҡайҙа ҡалды,

Зар илар урындарҙа көлгәндән һуң?..

Әҙәме был замандың булды шундай, Яман холҡо менән халыҡ һис тә уңмай. Дин яғына һис кем артыҡ күңел ҡуймай, Донъяға зирәклеге Әфләтун д ай.

Яҡшылар хаҡтан күңел ауҙырмаған, Яманға Хоҙай рәхмәт яуҙырмаған. Белемһеҙ үҙе белмәҫ йүнгә күнмәҫ,

Холҡо - тинтәк һыйырҙай һауҙырмаған.

Иң әүүәл паклау кәрәк эстең керен,

Эстә тулып ятмаһын һаҫыҡ эрен.

Аһ, дәриға! Эс таҙарһын, эс таҙарһын! Булмаһа, файҙа бирмәҫ ҡоро белем.

Белмәгән ҡаҙаҡ та бар, нуғай ҙа бар,

Иң әүүәл ғилемеңде уңайлап ал!

Китапты, фәрештәне, пәйғәмбәрҙе Ҡоро атын белеү менән ни файҙа бар? Ғилемеңдең емешен күрә алмағас,

“Иман шарты”н күреүҙән ни файҙа бар?..

Әйтәмен өгөт ҡылып ҡаҙаҡ халҡын: Күңелегеҙ мәғрифәткә шунса һалҡын. Ҡай сама ғөләмәләр әйтһәләр ҙә,

Боронғо ҡуялмайһыҙ ата салтын¹⁷⁹.

iv АҠМУЛЛА

Һеҙ бикар бер муллаһыҙ ултырмағыҙ, Өйрәнмәй фарыз¹⁸⁰, вөжүб¹⁸¹, тик тормағыҙ. Ул мулланың ҡираәте¹⁸² яҡшы булһын, Күргән, тип, мулла жәлал¹⁸³, ҡотормағыҙ.

Хәлен белмәй, мулламын, тип

ҡаңҡаймаһын¹⁸⁴, Йәш сабый баларға ҡатаймаһын.

Был яҡта күп эштәр бар - артын белһен, Ғәҡаид¹⁸⁶ уҡыным, тип ҡаҡаймаһын¹⁸⁵.

Эҫтәйһегеҙ, уңай күреп, бала мулла,

Күбеһе - ғилем эшендә ш ала мулла. “Шәмсиә”нән биш-алты ауыҙ нәмә ятлап. Аталыр наҙандарға дана мулла.

Ҡанса әйтһәм дә, татлы ҡылып,

баллағандай,

Хоҙай өсөн әфсүн уҡып, арбағандай, Үҙегеҙҙең телегеҙсә асыҡ ҡылып,

Балаһы мосолмандың аңлағандай.

Шунда ла һис бер дауа килешмәйҙер: Ҡолаҡҡа күренәһеҙ алмағандай.

Был әйткәнем китапҡа хилаф түгел -һеҙ уйлайһыҙ Аҡмулланы алдағандай.

Телебеҙ шундай татлы, күңел ҡаты, Юлдашын ҡатындағы ялмағандай. Донъяға шунса зирэк булды халыҡ -Куҙ алдында карманынан ҡармағандай.

Атандың ауыҙы, тигән бер ғәҙәт бар, Күкрәктә мыҫҡал иман ҡалмағандай. Ниңә шулай хәүефһеҙ булдыҡ икән, Донъяныҡы донъялыҡта ҡалмағандай?..

Беҙ бер төрлө халыҡ үлмәгәндәй, Гүрстанға яңғыҙ баш бармағандай. Тоғролоҡ был заманда ҡороп ҡалган Тура әйтеүсе арт яҡта тороп ҡалган.

Ҡай муллалар халыҡҡа ялғанлайҙар, Хәйерҙән ҡаламын, тип ҡурҡҡандан.

Көсө бар мирзаларға ярамһынып, Шәриғәтте күңел өсөн бороп һалған.

Бәйләнгән тамаҡ менән телебеҙ бар, Йылҡысылар муйыныбыҙға ҡороҡ һалған. Эшебеҙ үҙебеҙгә дәлил булды,

Нисә ергә шайтан тоҙаҡ ҡороп һалған.

Шаһбаздар Ҡаф тауына күсеп киткән, Урынына ҡоҙғон байғош ҡунып ҡалган.

ia. АҠМУЛЛА ^

Һөйәккә һеңгән бидғәт¹⁸⁷ айырылмай, Йәшенән үк яман ғәҙәт ҡыуып ҡалған. Бындайын бидгәт эштәр табылалар Әҙәмһенгән аҡылға тулыҡтарҙан.

Ябраил төшөп әйтһә, күнмәгәндәй,

Ҡара ҡан әсебеҙгә тулып ҡалған.

Дин китһә лә, заң ҡуйырға риза түгел -Күңелебеҙ шул сәбәптән һыуып ҡалған.

Фидиәһенә өҫтәп бирер арыҡ ҡутыр¹⁸⁸, Байғош мулла шул ҡутырҙы көтөп ултыр. “Инша алла, ошо мал булмаҫмы”, - тип Сығарып ырғытыр бер күҙе һуҡыр.

Ҡуй, йылҡынан өҫтәрҙәр аҡһаҡ-сатан, Дөйәнән бирә ҡалһа - ҡутыр атан¹⁸⁹. Маҡтанырлыҡ ер булғанда, мал аямай, Тигәндә: “Саҙаҡаға шунса ҡатаң”¹⁹⁰.

Ынтылып, муллалары үтер алдан, “Киҫекбаш”, “Ахыр з аш ан” уҡығандан. Яманын малдан бирер һайлап, өҫтәп, Теҙгәндәр: ҡутыр арттан, һуҡыр алдан.

Ҡоро ауыҙ менән: “Кисер, Хоҙай”, - тиеп, Тәүбәне өйрәнгәндәр тукрандан.

Беҙгә лә бирәме, тип, меҫкен булып, Истәк мулла тағы ултыра, һуҡранған.

Бәйләгән һыйыр малдан ике мүскә, Байғош мүскә арыҡлыҡтан торор көскә. Һарғайып, таң алдынан үлгән мәйет Күмелмәй, кәңәш менән ҡалыр кискә.

Ҡағынған был заманда буҙ балалар Харамлыҡ яғына тиҙ ҡуҙғалалар. Тыйыуһыҙ бит, алдына йөрөп үҫкән. Имен торһа ярар ине ҡыҙ балалар.

Боҙоҡтар берен-бере ҡолдай¹⁹¹ икән, Хыянатын белә тороп ҡорғай¹⁹² икән. Залимдарға әҙерләнгән йәһәннәм бар -Хоҙайым был донъяла ормай икән.

^ АҠМУЛЛА л

Солтан Ғәбиҙуллаға шикәйәт

Әссәләмәғәләйкүм, аҫыл затҡа, Майҙанда уҙып килгән арғымаҡҡа. Лайыҡлап дәрәжәңә яҙҙым сәләм, Үҙебеҙ артыҡ батыр булмаһаҡ та.

Баҡсаһыҙ былбылдар ҙа һайрай алмаҫ, Был көндә оҡшап торабыҙ ябалаҡҡа. Хоҙайҙың яҙғанына сара бармы -Яҙылмаған бит доғалар ерле юҡҡа?!.

Үтенәм, хәҙрәт, һинән йөҙ мең ҡабат Беҙ фәҡир бисараны кире ҡаҡма. Аҡыллыға - ишара, тигән һүҙ бар, Артыҡ һүҙ - әҙәпһеҙлек аҫыл затҡа.

Донъяның төшөп торам мәзарына, Һатылдым бер мут илдең баҙарына.

Йыуанырҙай һис беренән һүҙ алманым, Шунда ла өмөтөмдө өҙә алманым. Зинданда интизар булып зарыҡҡандан, Һеҙҙәргә тағы яҙҙым, түҙә алманым.

АҠМУЛЛА ^

Бәндәлә була ҡай саҡ шундайын хәл. Ғалимдың һүҙе - шәкәр, мәғәнәһе - бал. Бисара, зарыҡҡандан яҙғандыр, тип, Солтаным, үтенесемә күҙең һал.

Тотҡондар ҡиблаһы ине буҫағағыҙ,

Һүҙ мәлен белмәгәнгә оҡшамағыҙ.

Йыуһағыҙ, бер төшкән кер китмәй ҡалмаҫ, Ҡайраһаң, кителгән ер үтмәй ҡалмаҫ.

Һәр бер зат үҙ асылына ҡайтыр, тигән,

Дат йоғоп, булат ҡылыс үтмәй ҡалмаҫ.

Күп булды мосолманға ярҙамығыҙ, Көндән-көн үҫә барҙы баҙарығыҙ. Һарҡыттан Аҡмулланы буш ҡуймағыҙ -Таша бит һеҙҙең дәүләт ҡаҙанығыҙ.

Донъяла хайран һеҙҙең бәхетегеҙ, Йыйылған бөтә илгә дәүләтегеҙ.

Ғилемлелек ағасының емешеһең, Ғүмерлеккә һүрелмәһен шәүкәтегеҙ.

Китмәгән бәхет, дәүләт баш, малыңдан, Сыҡмаған ир-аҙамат иҡбалыңдан.

Донъяң һинең - йәншишмәнең

тамсыһындай, Күпме йортта һыу әсәләр ихсаныңдан.

^ АҠМУЛЛА ^

Дәүләтең бәхетең менән таша бирһен, Ҡәһәрең дошмандарҙы баҫа бирһен. Дошманың ҡырҙан өркөп ҡаса бирһен, Хоҙайым маңлайыңды аса бирһен.

Доға шул Аҡмулланан, солтаныбыҙ, Эсендә күп йондоҙҙоң Сулпаныбыҙ. Томағаһы көмөш, тороң¹⁹³ алтын, Һиммәтең ҙур һинең, шоңҡарыбыҙ.

Киләһең ата заттан наҡыҫ булмай, Һиммәтеңә аҡыл ҡеүәт, дәүләтең сай¹⁹⁴. Дога ҡунып, ҡот йоҡҡан бер урын, тип, Ботаҡҡа оялаған беҙ торомтай.

Йәһәннәм харам булһын этегеҙгә, Килмәһен дошмандарың битегеҙгә. Ҡунаҡсыллыҡ өҫтәлеңдән бер йомортҡа Ташлаһаң, ни була мин - этегеҙгә!

Алмағасҡа оялаған һеҙ бер шаһбаз, Шаһбаздан ит тәм иткән беҙ ҙә бер таҙ. Ысын затым һораһағыҙ, мин бисара -Дәрдмәнд Хәби Хужа ибн-Нияз.

iv АҠМУЛЛА ^

Иҫәнгилде менән Батучҡа

Ҡыпсаҡ эсе Ҡарабалыҡ, Ҡарағыҙҙар, Зарына Аҡмулланың ҡарағыҙҙар.

Мине тотоп бирҙегеҙ дошмандарға... Барсабыҙ тәңре алдына барабыҙҙар.

Хоҙайым һеҙгә бирһен изге талап,

Мин торҙом илегеҙгә тәңре ҡалап¹⁹⁵. Хыянат ҡылғандарың иҫкә төшһә, Илаймын күңелем тулып ҡабат-ҡабат.

Булманы үпкә яҙмай сарабыҙ ҙа,

Асыу тотоп, сыҙар хәл юҡ ярабыҙға. Гонаһһыҙға хыянатлап һарғайттығыҙ -Үкертһен сысҡан төшөп һабағыҙға!

Кем сыҙар ошондай бәләгеҙгә,

Ауыҙы нәжес, һайыҫҡандай алағыҙға?! Бындай эш мосолманға ҡаҙаҡ ҡылмаҫ. Бәрәкалла! Һеҙҙе тапҡан анағыҙға.

Тел тейҙе барса Ата Ҡарағыҙға.

Бар, сығар яҡшығыҙ ҙа арағыҙҙа. Яфаны ҡайһың ҡылһа - шуға әйтәмән. Күкрәге ҡара майҙан¹⁹⁶ ҡарағыҙға.

Ризамын һеҙҙең ата-бабағыҙға,

Күңеле төҙөк, зиһенле далағыҙға. Яҡшыларҙан да бер яҡлау табалмайса, Хур булып, ошо хәлдә ҡалабыҙмы?..

Күп-күп сәләм, бәхилмен далағыҙға, Изге доға изге ата-бабағыҙға.

Кем яҙғал, тип һораһағыҙ, мин -

бер тотҡон, Аҡмулла Троицки ҡалағыҙҙа.

je. АҠМУЛЛА л

Дуҫлыҡ

Дуҫ тигәнең тыштан матур, эстән мөрдар¹⁹⁷

булмаһын, Донъяһы тар булһа булһын, күкрәге тар

булмаһын. Бар көнөңдә дуҫ булып, тарлыҡта

ташламаһын, Бер ваҡытта хәжәт булып, заллына¹⁹⁸ зар¹⁹⁹

булмаһын.

Ғәйебенә күҙ һалма дуҫтың - ғәйебе

мәнзур²⁰⁰ түгел, Ғәйебе асыҡ булһа булһын, ғәйеп асыусы

булмаһын. Уйҙа ғына булған дуҫҡа көйҙәшлек

мәшрут²⁰² түгел, Ҡалыбы башҡа булһа булһын, ҡәлебе

башҡа булмаһын.

Һәр һораған бәндәнең бәхеттән өлөшө бар -Һин химар²⁰³ тип хурлағаның заты толпар

булмаһын. Кейеме туҙған булғанға насар уйлау

матлуб²⁰⁴ түгел -Һин ғораб²⁰⁵ тип уйлағаның заты шоңҡар

булмаһын!

Бәхет алыуға һәр ғамға²⁰⁶ шарт түгел

Бағдад, Хәләб, Йорто Болғар булһа булһын, йортто

болғар булмаһын. Ижад итеүсе - мөләҡҡаб²⁰⁷ дәрдмәнд

Акмуллағыҙ, Донъяла хур булһа булһын, мәржәғе²⁰⁸

нар²⁰⁹ булмаһын.

^ АҠМУЛЛА м.

Ҡәнәғәт

Ҡол ҡоторһа, әлбиттә, ҡонон белмәҫ, Әҙәми зат, булған һайын, полон²¹⁰ белмәҫ. Фәҡирҙән тиҙ байыған тиңен белмәҫ, Әҙәм тип һис берәүҙе күңеленә элмәҫ.

Бәрәкәтле мал китер төптән-төпкә,

Аҙ булһа ла, sıyan бирер был мал күпкә. Аҫылдарға моңоңдо күпме әйтһәң дә, Аҫылы юҡ яманға ҡылма үпкә.

Тамырһыҙ дәүләтле бай киң була алмаҫ, Тай-тулаҡ ат атан менән тиң була алмаҫ. Тәңре бирһә бәхет, дәүләт әҙәм затҡа, Көнләү менән һис әҙәм кәм ҡыла алмаҫ.

Ишектән түргә ултыр хәлеңә ҡарай, Туйҙа тун кейерһең иленә ҡарай. Ҡулындағы барыңа ҡәнәғәт ҡыл -Йылҡыға йөк арталар ялына ҡарай.

АҠМУЛЛА м.

Инсафлыҡ

Арғымаҡ алыҫ йөрөмәҫ, арыған һайын, Йыуан ағас кәмейҙер, ярған һайын. Тамағынан ҡыҙғанһаң артҡан нарҙың¹, Иңсәһе түбән төшәр барған һайын.

Дана булһаң, файҙа ҡыл үҙ бантыңа, Шунан һуң - ҡашыңдағы юлдашыңа. Юлы бергә юлдашҡа ҡарамаһаң,

Кәрәк көндә юламаҫ ул ҡашыңа.

Онотма әҙәмлекте булғандан һуң, -Балҡыйҙыр айҙың нуры тулғандан һуң. Асыу бысаҡ булғанда, аҡыл - таяк, Кәмейҙер шул таяғың юнғандан һуң.

Ҡунаҡ килһә өйөңә, хөрмәтләп ал, Күңелен уның ҡалдырма - хаҡтан оял. Бәлә китеп, ҡунаҡ менән рәхмәт килер -Риза ҡылып, һәр кемдең рәхмәтен ал...

һәр кемдән алҡыш алһаң, күп йәшәрһең, Дәүләт бөтһә, әлбиттә, бер ташарһың. Әҙәми зат ни ҡылһа ла - үҙе өсөн, Яманлыҡ ҡылһаң, ахыры бер сәсәрһең.

Был донъяла була алмаҫ мэнһеҙ кеше: Ни асыҡ, ни йәшерен булыр эше. Берәүҙең йөгөн берәү тарта алмаҫ.

Үҙ язаһын уҙе тарта һәр бер кеше.

Кәмһетмә бер күреүҙен һис кем булын, Үҙ балаңдан ят күрмә яттың улын.

Бер Алланан башҡаға булыр хата -Бер хата өсөн кәмһетмә ирҙең ҡонон.

Бер күреүҙә белмәҫһең ирҙең серен, Мәғрифәт юлында һал күҙҙең ҡырын. Күпме өгөт әйтһәң дә наҙанга һин, Фекерләп, ысынға алмаҫ меңдән берен.

Ҡай дана эстә серен һаҡлай бирер,

Ҡай әҙәм һөйгән эшен маҡтай бирер. Наҙанға күпме нәсихәт ҡылһаң да, Урлыҡ ҡылып, донъя гиҙеп атлай бирер.

Ҡулындағы булғаныңа ҡәнәғәт ҡыл,

Бил һындырып, байҙарҙан һорай күрмә.

Намыҫыңды ҡалдырма, малға ҡарап, Шөкөрлөктө ташлама, барға ҡарап. Тәүбә, тәүфиҡ билгеһе - ҡәнәғәтлек, Ғәмәлһеҙ була күрмә, малға ҡарап.

АҠМУЛЛА jcl

Донъя

Дәртебеҙҙең барсаһы - донъя милке, Донъя өсөн ер ҡаҙып, булдыҡ төлкө. Ҡәнәғәт ҡылмағандың ҡарыны ас -Төндә йоҡо күрмәнек, көндөҙ - көлкө.

Һин, донъя, алдатаһың барыбыҙҙы, Эт-нәфескә килтерҙең бит арыбыҙҙы²¹². Һиллек бөтөп, күрһәттең күп ҡазалар, Өйҙә тыныс ҡуйманың ҡарыбыҙҙы.

Еңел эш, буш һүҙгә ҡолаҡ һалма, Булыр-булмаҫ кәңәште уйға алма.

Үҙ атаңдың күрһәң дә хилаф эшен, Дөрөҫөн әйтеүҙән һис оялма.

Аҡыл

Мәртәбәне талҡандар арандайҙыр²¹³, Нәсихәт ҡылһаң, күнмәй, табандайҙыр²¹⁴. Алға ынтылып йөрөгәндә бәхет тапһа, Тиңмен тигән тиңдәшен таба алмайҙыр.

Бер аҙ дәүер ҡорбанды ташламай баҡ²¹⁵, Ялған һүҙҙе, алдашыуҙы маҡтамай баҡ. Күпте күргән ҡарт дана аҡылын алып, Залимдарҙың һүҙҙәрен йөпләмәй баҡ.

Туғай яҡшы япанда ҡыу даланан,

Ҡәҙер белмәҫ тыуһа әгәр бер ананан.

Наҙан менән биш көн тороу - йылға торош, Аҡылың булһа, айырылма ҡарт дананан.

Тиңдәш ҡылһаң, уның өсөн бирегеҙ теҙ, Танымаған әҙәмгә алтын да - еҙ.

Юлдашын тапмаған ир юлдан яҙыр,

Һис ҡасан наҙандарға булмағыҙ кез²¹⁶.

Атаң ҡуйған атың менән аталырһың, Хеҙмәтеңә ҡарай илеңдән бата алырһың. Наҙан менән күпме юлдаш булһаң да һин, Ахырында, бер көн килеп, дат алырһың.

^ АҠМУЛЛА л

Дәрәжәң, ошо һүҙҙе тотһаң, артыр, Яҡшы ниәт һәр саҡ яҡшылыҡҡа тартыр. Ахмаҡ дуҫтан аҡыллы дошман артыҡ -Ахмаҡ дуҫтан һәр әҙәм яфа татыр.

Ун бәләнең туғыҙы телдән тыуар,

Аҡылы бар әҙәмдәр телен тыяр. Ауыҙыңдан сығарһаң яман һүҙҙе, Аждаһа булып, артыңдан һине ҡыуар.

Ҡымыҙ эскән бәйгегә телен ҡушар, Булыр-булмаҫ һүҙҙәргә ҡолаҡ тонар.

Ат туғарып керешкән сафсатанан Кис булып, көн батҡанда һәрең боҫар.

Тел асыуын сығарһа, ҡул - хеҙмәткәр, Асыу-дошман аҡылға булмайҙыр яр.

Баш ярып, күҙ сығарып, дау даулашып, Ун бәләнең береһе ҡулдан тыуар.

Телде байҡап һөйләгеҙ аҡыл менән,

Эш башлайҙар яҡшылар яҡшы менән. Ләпелдәк тел һәр ваҡытта бәлә булыр, һаҡһыҙлыҡтың китмәгеҙ йүне менән.

235

j* АҠМУЛЛА ^

Бәхетең артыр, кәм булып яраламаһаң, Кемдәр юлай ҡашыңа - һарылмаһаң. Урынһыҙ ерҙә телде тыймаҡ кәрәк, Серең ситкә сығарма, ярылмаһаң.

Аҡылыңды өскә бүл: берен һөйлә,

Икеһе эстә торһон - уға теймә. Алды-артынды байҡамай һүҙең һөйләп, Вайымлашып, аҙағында һин үкенмә.

Аҡыллының кәңәше эстә торор, Аҡылһыҙҙың үҙ һүҙе үҙен орор.

Үҙендә камил аҡыл булһа ла, ир,

Кәңәш әйтеп, һәр кемдән аҡыл һорар.

Йән бармы ошо һүҙгә ҡолаҡ һалыр? Һуйылым юҡ һаңғырауға һуғып алыр. Мәғрифәт, тип, халыҡҡа файҙа эҙләп, Йән бармы ғилем һүҙҙе ауыҙына алыр?

^ АҠМУЛЛА ^

¹

231

Яңғыҙлыҡта мыуафиҡ булһа ярың...

Яңғыҙлыҡта мыуафиҡ булһа ярың,

Ҡайҙа барһаң - юлыңда интизарың.

Иренең бәхетен түбән төшөрмәһә,

Ҡайҙа барһаң - хур ҡыҙындай бер дидарың

Хөрмәтеңде белмәһә яңғыҙ башың,

Һин - бер бахыр, юҡ булған ҡарындашың. Дуҫ менән дошманыңды айырмаһа,

Булһа ла алған ярың, ул - бер хасың.

Аҡылһыҙ булһа ярың, ҡәҙерең белмәҫ, Гәүһәрҙәй ҡиммәтеңде күңеленә элмәҫ.

Һис бер эше күңеленә ҡунмаған һуң, Ултырған яғалашып һин - бер көндәш.

Илдәге ҡәҙерһеҙгә бирер ашын,

Ҡайҙа яман күренһә - борор башын.

Малсы менән ялсыға серен һөйләп, Ҡулъяулыҡ булып китер ғәзиз башың.

ja. АҠМУЛЛА w.

Етеҙ ат, һылыу ҡатын - ир ҡайрағы, Кәрәкһеҙ нәмә кәрәк, ир яйҙағы. Юлыҡһаң яман ҡатын, сабан атҡа, Хәсрәт, ҡайғы төшөр ҡай-ҡайҙағы.

Уйлаған моратына етә алмаһа,

Әҙәмдең шунан булыр ҡартаймағы. Дөйәһен төлкө алыр бәхетһеҙҙең, Тип-тигеҙ түгел килер ил аймағы.

Ир-егет, уйлап һөйләп, байҡап баҫһа, -Халыҡтың һөт өҫтөндә ул ҡаймағы. Кеҙе ҡатын, яман тыуған тинтәк бала -Егеттең шунан булыр ҡартаймағы.

Һис ваҡытта былыҡҡан ир уңа алмаҫ, Ир уңмаһа, һис ваҡытта ил уңа алмаҫ. Күктән рәхмәт ямғыры яумайынса, һис ваҡытта, үлән үҫеп, ер уңа алмаҫ.

Йырау

Кил, егеттәр, ҡолаҡ һал! Аҡмулланан өгөт ал!

“Бәхетте бар егеткә, -Тигән һүҙ бар, - хоҙа яр...” Әйтә алмай йөрөгән Беҙ ғәриптә күп моң бар!! Серең сәсеп халыҡҡа, Етәкләйҙер тел-мөрдар²¹⁷. Егеттәр, быны тыңлағыҙ! Ҡулым ҡыҫҡа, ерем тар, Күңел етһә, ҡул етмәй, Әҫтәмдән болот китмәй. Теләнмәкте халыҡтан Күрәмен бының барын ғар218 Теләнмәйек бәндәнән!

Билде бигаһ²¹⁹ бәйләһәк, Ҡыйын булмаҫ егеткә.

Булды тәңрем, хоҙа яр. Аҙыраҡ ҡисса мин ҡылдым, Ҡәләм алып ҡулыма...

^ АҠМУЛЛА ^

Үтә, тип, көндәр, ҡайғырма -Яратҡан хаҡтың көнө күп.

Мал бөтмәй, башҡа баҡ ҡунһа, Күркәмләнәбеҙ, төрләнеп;

Мал бөтөп, баҡ ҡунмаһа,

Хур булып, әрһеҙләнеп, Китәрһең йүнһеҙләнеп. Халҡың ҡәҙер әйләһә, Тулышырһың көрәйеп, Йортоңа аҙғын юлыҡһа,

Аҙыр башың керләнеп.

■*■*■*•

Һөйәкте теүәл әйләне²²⁰, Ағзабыҙҙы тиң итеп;

Ун ике мөсә²²¹ яратты, “Һөйлә!” - тип әмер әйләне, Һайраған ҡыҙыл тел биреп. Ғилемлек йүнен күрһәтте, Ҡылһын, тип, тоғро бәндәлек; Бер лөғәз²²² сығарып баҫылды Йөрәгем, әсем сирләнеп. Изгелекте ҡыл теләп!

^ АҠМУЛЛА ^

Яманлыҡҡа ир малик! Шайтанға һалып иректе, Көстө ҡулдан бирмәйек!

Үтеп ятыр һәр берәү -Беҙҙә шунан кәмме ирек?! Баһабыҙ түбән төшәлер Көн дә бер мең тәңкәлек! Алтын биреп баҡырға -Башыбыҙ ҡалды таҡырҙа, Күтәрткән малдай миктәнек. Хаҡлыҡ эштән сабыр юҡ,

. Кенәне ҡаплап тиңләнек, Булғанда мең тәңкәлек, Ҡайҙа итер инек икән, Йөрөмәһәк имгәнеп.

Тиккә йөрөгән әҙәм күп,

Төк бөтөрмәй, йәнде алып.

^ АҠМУЛЛА л

...Донъяла әҙәм күп булды, Бәхет ҡунып, мал көткән -Йыйғанды артҡа ҡалдырмай, Һис берәү юҡ әпкиткән;

Әжәл килһә бер сәғәт,

Туктар хәл юҡ минут та! Бәхет, дәүләт ҡыҙығын Күрмәгәндәй булып та.

Нисә рәсүл, нәбиҙәр Рәхим юлын хаҡ түккән; Үлемдең асы шәрбәте Уларға ла килеп еткән.

Саҡ килмәгән һис бер йән. Һәнәренә ер-күктән Әфләтун да үтте йыһандан -Үлмәҫкә күпме хәйлә иткән!

Jtv АҠМУЛЛА л

***

Күңелебеҙ - етем туҡлы Урынһыҙ ергә төнәткән; Нәфес тигән ҡороғор Күпме әҙәмде илатҡан. Ханнас²²³ тигән бер мәлғүн Урын алған йөрәктән;

Донъя тигән бер бәлә Алған матҡып беләктән; Тотҡонда ҡалды ғазиз баш Сығалмай Арал-төбәктән. Нәфсем теләк теләйҙер Донъялағы кәрәктән:

Байып, кейем кейәм, тип, Аҫыл менән ебәктән;

Йәнем теләк теләйҙер Донъялағы кәрәктән.

Һис файҙа юҡ шул эштән -Хоҙайға ҡолмон, тимәктән. Әүәрә булып киттек беҙ -Был сама ни сәбәптән?!

Тәнем булды йәрәхәт,

Сыға алмай башым кәбабтан.

^ АҠМУЛЛА л

Уйлағаным күп минең... Яманлыҡ тигән ҡороғор, ай, Һине күргән - мин инем! Башым! Ашҡанды яҙҙым -Күңелемдән китмәнең! Ҡарыным! Һыйғанды яҙҙым -Аслыҡҡа йәбер итмәнең! Телем! Һөйгәнде яҙҙым -Нәҡел²²⁴ һүҙҙе әйтмәнең! Намәхрәмгә²²⁵ һалышып, Күҙем! Минән китмәнең; Харам тотмай тороуға, Ҡулым! Миңә күпме инең? Яман юлға йөрөүгә,

Аяғым! Һин дә битләнең;

Күп боҙоҡҡа ҡушылып. Йәнем! һин дә киткәнһең; Эшем барған сағы юҡ -Ғүмерем! Зая үткәнһең!

Әсем! Һин дә ҡараһың -Кеше хаҡын күп ейҙең!

Тамам һөйәк берегеп,

Яңғыҙ башты кәпләнең; Уртала ҡалды яңғыҙ баш,

^ АҠМУЛЛА ^

Барыңдың булды көкбөрөң²²⁶. Ҡайырып, күптереп туҡтаттың -Ошо ине яңғыҙ ситлегең.

Бер башымды аҙҙырып,

Гонаһлы ҡылып, яҙҙырып, Бөттөмө миндә киктәрең?!227 Ярлы кешене күрәбеҙ:

Кейгән сабата, сәкмән;

Кәмселек менән көн иткән Хәйерсе кедә²²⁸ үтәлер Йылтыратып күҙҙәрен;

Һәр кем ғибрәт алһын, тип, һүҙ һабағын һүтәмен.

■ь. АҠМУЛЛА

■***

Ҡолаҡ һалың быға ла: Хоҙайым фарман ҡылды Ҡорһаҡтағы балаға;

Шунда теләк теләйҙер Үтенеп бала Аллаға -Ошонда миңә оҡшайҙыр, Сыҡмаймын, тип, донъяға. Донъялағы һүрәтен Ҡыҙыҡтырып күрһәтер Сабыйҙарҙың күҙенә. Күренгән һуң күп ҡыҙыҡ, Ҡыҙыҡмай бала ҡаламы? -Тамам күреп, ҡыҙығып, Алданып сыға далаға. Әсәһенең ҡарынынан Шулай сығып ҡалалыр... Аһ, изгелек яҡҡа барамы?!.

^ АҠМУЛЛА ^

Бай булһаң, менгән атыңды Алтын менән датала!

Кедә булып, юҡ булһаң,

Йөк артырһың, ирҙәрем, Тыуса менән танаға!

Бар тороп, ҡылһаң юҡ эшең, Юлығырһың бәләгә;

Ятҡа тороп, ҡылһаң бар эшең, „ Ҡалырһың ошаҡ-ялаға!..

л, АҠМУЛЛА л

***

Кил, егеттәр, ҡыла күр Кәсебеңде хәләлдән:

Һинең дә бит йәндәрең Мосолман булып яралған; Ҡыйынлыҡты күрерһең Ҡиәмәт көн харамдан!

Аҙ көн фани донъяла -Бер-береңде һыйлап үт;

Һаҡлана күр яланан -Ел һүҙ мән²²⁹ әйткән ошаҡ күп. Миннәтен²³⁰ бының ала алмам -Миҙгелһеҙ ҡайтып²³¹ китмәк юҡ Бер тыуған һуң анаңдан Форсат тигән майҙанға.

Ғалим халҡы ҡамалған -Тырызың²³² тора тартыулы, Йөктәрең тора артыулы,

Ашып китте был көндә Ҡылған эшең самандан!

Күререң юҡ һис кемдән, Күрмәһәң үҙ ялаңдан.

Төрләнеп торған был заман! Иҫәбен әҙәм тапмаған,

Ҡайҙа боҙоҡ әҙәмдең

ла. АҠМУЛЛА

Ҡеүәтләп һүҙен яҡлаған; Берәү дөрөҫөн әйтһә,

Кенә ҡыуып, һаҡлаған. Уғрылыҡ ҡылһа, маҡтайҙыр, Яманлыҡ ҡылһа, йөпләйҙер -Был бер булат ҡылыстыр Ҡап төбөндә ятмаған.

Ғилем юлын күпме әйтһәң дә, Күңеленә инеп ятмаған. Ҡылт-сылт иткән был заман -Төрлө фетнә ҡашлаған; Ир-егеткә ошаҡ күп Башын һаҡлап баҡмаған; Изге бала ҡайҙа бар Әсә һөтөн аҡлаған?

Яуыз бала илдә күп “Ә” тиһәң, “мә” тип һаплаған. “Ир аҙмайҙыр, - тигән бар, -Үҙ аҡылын һаҡлаған”.

АҠМУЛЛА л

Үлмәй тороп, егеттәр, Ахирәт эшен йүмһәнә! Дәүләт бирһә тәңрең, Мәсет һалып бирһәнә! Вәғәҙәңә тоғро ҡал! Әйткәнемдән ғибрәт ал: Донъя эшен ҡуйған һуң, Ахирәт эшен йүмһәнә! Ҡайнай торған көндәр бар Йылан, саян, ҡырмыҫҡа! Самаң килһә, өлгө һал -Үлгәс, ҡалһын бер нөсхә! Бәхет бөтһә, сәсән бул, Ҡалма ултырып, Бәдерша! Һал күҙеңде юғары, Башыңды һалындырма!

^ АҠМУЛЛА л

Бәхет

Заманыңды яманлап,

Беҙҙэй ғәрип табылмаҫ;

Үҙ буйыңды төҙөй бир, Йәмлә шәриф табылмаҫ; Арғымағың яманлап,

Толпар ҡайҙан табырһың; Тойғоноңдо²³³ яманлап, Шоңҡар ҡайҙан табырһың;

- Эскән һыуың яманлап, Йофар ҡайҙан табырһың; Күлдең һыуын яманлап, Иҙел ҡайҙан табырһың; Хакимыңды яманлап,

Ғәҙел ҡайҙан табырһың; Хужаларың яманлап, Артығын ҡайҙан табырһың; Алған йәрең яманлап, Матурын ҡайҙан табырһың; Аҡ туныңды яманлап,

Атлас ҡайҙан табырһың;

Үҙ башыңды ҙур итеп, Тиңдәш ҡайҙан табырһың; Ҡарыларың яманлап,

Кәңәш ҡайҙан табырһың?

АҠМУЛЛА ^

Турғай күрһәң, кәмләмә -Бары тойғон табылмаҫ; Ҡарындашың яманлап,

Үҙеңә туған табылмаҫ;

Әҙәм ғәзиз әйтер тип, Күңелеңде һалмасы;

Нәфес - алдаусы дошмандың Нәсихәтен алмасы.

Бәхете уянған ирҙәрҙең Һәр бер эше уң булыр; Дәүләте көнгә артылып,

Ни ҡылһа ла, мул булыр; Бурҙай эте төлкө алып, Ҡарсығаһы ҡаҙ алып,

Сауҙа ҡылһа, файҙа алып,

Ни ҡылһа ла, уң булыр.

Һүҙ һөйләһә, йүн булыр,

Ни тиһә лә ярашыр;

Биғәйбә, тип, ат ҡуйып,

Ил ауыҙына ҡарашыр.

Арғымаҡҡа мендем, тип, Артҡы туптан аҙашма; Көнөндә үҙем булдым, тип, Киң бәйелгә талашма;

Артыҡ өсөн әйтешеп,

iv АҠМУЛЛА j&.

Дуҫың менән һынашма; Еңгәнмен, тип, берәүгә Ялған һүҙең ташлама;

Был донъяла ҡунаҡ һин, Дәүләт, бәхет талтым, тип, Ни бирһә лә - Алла, тип, Шөкөрлөгөң ташлама.

Бәхетең бер көн йоҡлаһа, Улай-былай ҡылырһың; Ҡылған эшең уңмаһа,

' Хайран булып торорһоң; Миңә ни хәл булды, тип, Иген йыртып йөрөрһөң; Унан файҙа таба алмай, Сауҙагәрлек ҡылырһың; Ғәрип булып йығылһаң,

Үҙ малыңдан биҙерһең, Бәхеткәйең булмаһа, Михнәтте күп күрерһең; Унан файҙа таба алмай, һыуға ҡармаҡ һалырһың; Суртан түгел, сабаҡ юҡ, Балдыр алып ҡалырһың -Уңмаған саҡтарыңда Шулай хайран ҡалырһың.

253

^ АҠМУЛЛА

Ғилемлелек - даръялыр, Ҙур рыялыҡ булмаһа; Аҡыллы әҙәм - олуғтыр, Асыуы артыҡ булмаһа; Хәйерле бай йомарттыр, Көнсөл, ялҡау булмаһа. Донъя күрке - ҙур дәүләт, Ҡунып та һулымаһа;

Ике донъя терәүе -Хаҡ ҙекерен ҡуймаһа. Яуыз уйҙар уйларһың, Нәфселәрен тыймаһа; Тәүбәле ҡол иманлы, Донъя ғәмен уйлаһа.

Иманһыҙҙың билдәһе -Шәриғәтте хурлаһа; Ғеҙелһеҙҙең билдәһе -Белә тороп бормаһа; Иманлының билдәһе -Хаҡтан муйын бормаһа; Ғәҙҙелленең билдәһе -Үткән эште ҡыумаһа; Ямандарҙың билдәһе -Яуға ҡаршы тормаһа; Залимдарҙың билдәһе -Нахаҡтан мал урлаһа;

АҠМУЛЛА л

Тән һаулығы - ғәнимәт²³⁴, Сырхаулығы булмаһа; Тереклек - донъя күркелер, Ахыры үлем булмаһа; Саманса дан күрер инең, Тар ләхеткә ҡуймаһа; Артыңда ҡалыр атаҡ²³⁵ юҡ, Терелә даның булмаһа.

^ АҠМУЛЛА ^

Тиһеңме?

Хоҙай биргән өлөшөн, Кәмер-артыр тиһеңме; Ишектәге бәхетең Түргә тартыр тиһеңме;

Хаҡтан башҡа дәртеңә Дарман булыр тиһеңме; Ваҡыт-ваҡыт булмаһа,

Көн дә йыйын тиһеңме;

Миҙгел булмай, бәхет, дәүләт Ҡулдан китер тиһеңме; Миҙгел көнө булғанда,

Әмәл булыр тиһеңме;

Һуғармаған тимерҙән Булат булыр тиһеңме;

Әҙәм атың юйылып,

Аҙғын ат бөтөр тиһеңме;

Тар ләхеттә мул малың Юлдаш булыр тиһеңме;

Бер имандан башҡаһы Моңдаш булыр тиһеңме;

АҠМУЛЛА ^

Ярлы булһаң,, йэн дуҫың Күҙе күрер тиһеңме;

Күҙе күреп торһа ла,

Күңел бирер тиһеңме;

Аҡҡош ятһа алдында, Атһаң, тейер тиһеңме; Малһыҙ булһаң, йэн дуҫың Һине һөйөр тиһеңме;

Уҡтан төҙ баҡыр таяҡ Теҙгә төшөр тиһеңме; Ишектә торған ғәрибең Иҫкә төшөр тиһеңме?!.

^ АҠМУЛЛА ^

Билдәһеҙ!

Китмәҫ бәхет таптым, тип, Ҡулда тороу билдәһеҙ; Ғәрип йәнең - ҡунаҡтыр -Тәндә тороу билдәһеҙ;

Был донъяла күп тороп, Ғүмер һөрөү билдәһеҙ; Тиндәр менән тиңләшеп, Тиң йөрөүең билдәһеҙ; Түбәһе бейек өйөңдә Дүрт көн тороу билдәһеҙ; Ҡатының яҡшы юлда тип, Бер йөрөүең билдәһеҙ; Баланы балдан татлы тип, Көн күреүең билдәһеҙ; Ҡартайғансы донъяла Йән тороуы билдәһеҙ; Китмәҫ дәүләт бәйләнеп, Мал тороуы билдәһеҙ;

Көн дә-көн дә ҡулыңда Сәй, мәй тороу билдәһеҙ; Мәртәбәне таптым, тип, Үлмәй тороу билдәһеҙ;

_s*    АҠМУЛЛА    ^_

Әҙәм затҡа яралып,

Хан булыуың билдәһеҙ;

Был донъяны ҡыуған менән, Бай булыуың билдәһеҙ!

-45

^ АҠМУЛЛА ^

Аттың ниһен маҡтайһың?..

Аттың ниһен маҡтайһың -Бәйгеләрҙә сапмаған;

Дөйәнең ниһен маҡтайһың -Алыҫ ергә бармаған;

Әҙәмдең ниһен маҡтайһың -Яҡшы яғы ҡалмаған; Донъяның ниһен маҡтайһың Ырыҫ-бәхет ҡунмаған; Хакимдың ниһен маҡтайһың Яуыз йырын йырлаған; Егеттең ниһен маҡтайһың -Илде дошман сарлаған²³⁶; Ҡатындың ниһен маҡтайһың Ҡағып түшәк һалмаған; Баланың ниһен маҡтайһың -Атаның телен алмаған; Ҡыҙҙың ниһен маҡтайһың -Ғәйбәт һүҙҙән ҡалмаған; Мулланың ниһен маҡтайһың -Үле менән теренең Барын берҙәй ялмаған.

^ АҠМУЛЛА л

Уяныу

Булмайыҡ дүрт аяҡлы мал шикелле, Ҡыуарған япраҡһыҙ тал шикелле. Баҡсалай, егет эҙэм күркәмләнә,

Ғилем менән һүҙ һөйләһә бал шикелле.

Яҙ сыҡты баҡсаларҙа былбыл һайрап, Атылып сәскәләре гөл-гөл жайнап. һалайыҡ шул баҡсаға күҙебеҙҙе,

Ҡуйған юҡ ҡараңғыға беҙҙе бәйләп.

Ҡар китте, һыуҙар ағып, боҙҙар иреп, Бар донъяны хозурлыҡҡа китте төрөп. Кейемһеҙ, өйҙә ултырған етем бала Таралды урмандарға сәскә тиреп.

Йүгерҙе йәш балалар яланаяҡ,

Ҡушылды сырҡырашып уға тай-тулаҡ. Йән бармы хәрәкәтһеҙ - ҡарағыҙсы, Быҙырап сыҡҡанда яҙ йәшел ҡыяҡ?

Күҙ һалып ҡарағыҙсы һәр тарафҡа -Донъяла асылғандай тимер ҡапҡа.

Һин дә инде һәнәргә ынтыл, хәрәкәт ҡыл, Талпынып һәнәр өсөн бындай саҡта!

л» АҠМУЛЛА л

Ҡарындашлыҡ

Яҙ яратап, ҡышты уға игеҙ ҡылды, Үлемде барлыҡ йәнгә тигеҙ ҡылды.

Һәр ни ҡылһа, хоҙаның ҡөҙрәте киң -Әмер ҡылһа, сүл ерҙә диңгеҙ ҡылды. Егеттәр, донъя үтер башығыҙҙан,

Күңел ҡуй әҙәплеккә йәшегеҙҙән. Ҡарындашҡа ихтирамлап ҡарамаһаң, Ҡайырылмай үтеп китер ҡашығыҙҙан. Хаҡ ҙекерен күп әйтһәң, аҡ булырһың. Сабырлыҡ ахырында шат булырһың, Хазина таптым, тип, ҡәүемеңде иҫкә

алмаһаң,

Ҡарындаш менән ҡәүемгә ят булырһың. Иртә намаҙ ваҡытында ята бирмә, Харам нәмә алыуға бата бирмә.

Ҡаршы ботаҡ булмаһаң, ҡарындаш күп, Ҡарындаш менән татыуҙың күңеле туҡ. Ҡарындашҡа һыймаһаң, яман булып, Ҡайҙа барһаң, тейәлер күҙеңә сүп. Яҡыныңды кәмһетмә алаш өсөн,

Харам эшкә керешмә талаш өсөн. Яңғыҙың ятыр ереңде уйыңа ал,

Утҡа төшмә берәүҙең бәләһе өсөн. Ебәрмә әжәл дауын, самаң килһә -Ҡош ҡанатын йәйәлер балаһы өсөн.

^ АҠМУЛЛА ^

Өлгөр һүҙ

Асманда тыуған йондоҙҙан Яҡтырып тыуған ай артыҡ; Жабы²³⁷ тыуған эш атынан Ҡазанат²³⁸ тыуған тай артыҡ; Башы боҙоҡ хакимдан Хәйерле, шым яй²³⁹ артыҡ; Шәрә булһа, тауҙан да Ағасы бар сай²⁴⁰ артыҡ;

. Дөйә һуйған йыйындан Туҡлы һуйған туй артыҡ;

Һүҙ тыңламаҫ улыңдан, Һыйҙаш булһа, сит артыҡ; Әрһеҙ айыу килендән Көсөкләгән эт артыҡ;

Ауыл гиҙгән ҡыҙыңдан Бишектәге ул артыҡ;

Күреп алған күркәмленән Күрмәй алған ҡыҙ артыҡ!

^ АҠМУЛЛА ^

Күкләм

Китте инде ҡыштың ыжғыр ҡыҫмағы, Күкләм килде, китеп ҡәһәр ҡыш тағы. Ҡыштың буйы бөрөшкән зат әлһерәп, Күрҙе сығып көндөң күҙен тыштағы. Ҡыштың ҡыҫмаҡ көндәре үтте берәмләп, Ҡарҙар иреп, һыуҙар аҡты гөрөлдәп. Ярым тере булып сыҡҡан йәнлеккә Ҡояш та ҡарай кеүек көлөмһөрәп.

Күк тонйорап, күтәрелә ерҙән быу,

Ҡыҙ балалар сырҡылдаша геү ҙә геү. Йылҡы кешнәй, йәш дөйә, ҡуй мөңөрәй, Эттәр өрә, балалар ҙа - ыу ҙа ыу! Ян-януар ҡайта яҙға кинәнеп,

Бауырың төшөп, иркәләйһең энеңдәй. Ерҙең йөҙө йәйрәп ята йәшәреп,

Эй, тәңрем, рахманың киң тигәндәй.

Йән - рәхәттә. Шундай тыныс тирә-яҡ, Һыуҙар аға, гөрөлдәйҙәр шишмәләр.

Ергә ҡыйып аяғыңды баҫҡыһыҙ -Хас та келәм түшәгәндәй тирә-яҡ.

^ АҠМУЛЛА ^

Яҙ

Ҡыҫмаҡ үтеп, ҡыш үткән һуң, килде яҙ, Ҡыйҡыулашып, килде осоп өйрәк-ҡаҙ. Ян-януар йәшел үләнгә сығып,

Көллө ғәләм шатланышып булды мәж.

Ерҙең өҫтө бәрхәт кеүек йылтырар,

Күктә - монар, ерҙән быуҙар борҡорар. Арыҡ малдар йәшел үләнгә туйып, Ҡырҙан өйгә уйнаҡлашып ҡайтырҙар.

Тирбәлешеп, тәрән күлдәр шалҡыйҙыр²⁴¹. Төрлө ҡоштар дәртләнешеп ҡалҡыйҙыр. Күлдә һылыу томбойоҡтар сайҡала, Иҫерткес көслө йәш еҫ аңҡыйҙыр.

Ҡупшы ҡыҙҙай шишмә аға сылтырап, Алыҫта монар ята тонйорап.

Турғай сырлап, былбыл йырлап һайраша, Теле сыҡҡан йәш балалай былдырлап.

а». АҠМУЛЛА

Көҙ

Йәмерәйеп, күктә болоттар күсә,

Һыуыҡ елдәр ер өҫтөн ялап иҫә.

Йорт бөрөшөр, ҡарт ҡылысын һөйрәткән, Шығырҙаган ҡыш һулышы “ау!” тиһә.

Яҙғы йәшел ерҙең төҫө уңғанын,

Һыуыҡ һуғып, урмандарҙың туңғанын Күреп күңелең, әсең бошор, һарғайып, Япраҡтар төшөп ерҙә һулығанын.

Ер йөҙөндә йәшлек күрке ҡалмайҙыр, Биткә ыжғыр, һыуыҡ елдәр ыулайҙыр. Дала тып-тын. Күк тә һорғолт күренеп, Көндөң күҙе унан ҡарай алмайҙыр.

Ҡайсаҡ дауыл көн-сыуаҡты ҡоротор, Ерҙе, күкте һоп-һорғолт ҡыр һыуытыр. Яҙғы күргән рәхәттәрен бар ғаләм Ваҡытлыса, яҙ килгәнсе, онотор.

266

АҠМУЛЛА ^

Төн менән көн

Көн сығалыр, күтәрелеп баталыр,

Дөм алыҫҡа ян-януар яталыр.

Ерҙең йөҙө төн пәрҙәһен ябынып,

Тағы мәшриҡ яҡтырып, таң аталыр.

Төндән артыҡ яратылған көндөҙө,

Төнгә лайыҡ: ай ҡашында йондоҙо. Яуһа ямғыр, рәхәт төҫлө ғаләмгә -Төрләнешеп йәшәрәлер ер йөҙө.

Һыу

һыу ағалыр, күперәлер гөрөлдәп,

Ҡыш - ҡаталыр, көҙ - яталыр дерелдәп.

Ҡайсаҡ ташып, ҡайсаҡ ашып ярынан, Ҡайсағында һыуала әкренләп.

Ел

Ел һуғалыр, дауыллатып торалыр, Ҡойон булып, көслө буран ҡылалыр.

Ҡайсаҡ буран, ҡайсаҡ дауыл-ғәрәсәт, Ҡайсаҡ аҡрын, яй булалыр, тыналыр.

АҠМУЛЛА ^

Ут

Донъялағы төрлө заттан ут булыр,

Бар үҫемлек утта янып юҡ булыр.

Тәбиғәттең күренеше шул булыр:

Ут та, көл булып, ахырында юҡ булыр.

Тупраҡ

Нигеҙлерәк барынан да тупраҡ:

Төрлө затты тыуҙыралыр тупраҡ. Тәбиғәттең үҙгәреше ҡырыйһыҙ -Тупраҡҡа бары торор туҡрап.

Бына ошондай тәбиғәт төрҙәре Бер-бер артлы тора бары үҙгәреп.

Һис туҡтамай үҙгәрәлер ошолай, Теҙелешеп ҡыйын-рәхәт көндәре.

Яманға ялынмағыҙ...

Яманға ялынмағыҙ, малы бар, тип, Әйткәндәр: ямандың күңеле тар, тип.

Борондан заты нәжес булғандан һуң, Сусҡаны кем һыйпай һуң януар тип?

268

Л* АҠМУЛЛА ^

Бәдбәхеткә һүҙең үтмәҫ.

Бәдбәхеткә һүҙең үтмәҫ, ялынһаң да, Әшәкегә - үҙең туҙан, яғылһаң да.

Ғәрип булһаң, үҙең - йәмһеҙ, һүҙең - тәмһеҙ, Ауыҙыңдан дөррә гәүһәр ағыҙһаң да. Тирмәһенә кереп булмай, һыйып булмай, Гәрсә һин диндар булып танылһаң да. Мәғәнәһенән ләззәттең өлөш алмай,

Күпме һин һүҙҙең майын ағыҙһаң да Дәртһеҙҙең дуҫлығында мәғәнә юҡ,

Ул һағынмай, һин уны һағынһаң да.

Яман һине һыйламаҫ, һыйлаһаң да,

Унан ашып, һүҙ атырға ҡыймаһаң да. Яҡшылыҡты яманлыҡҡа хисап итер,

Уға һин күпме изгелек уйлаһаң да, Яғымлылыҡ ҡаҙанында ҡайнаһаң да, Былбылдай килештереп һайраһаң да -Яман бысаҡ тиҙ үтмәҫ, ҡайраһаң да...

^ АҠМУЛЛА

Уҡыным ҡан йотоп.

Уҡыным ҡан йотоп ҡайғы китабын... Мөдәрристәр кеүек, гүйә, ни булдым?

Ни эшләйем, ни ҡылайым был хәлемдән -Был донъяла ғәжәп әсфәл²⁴² мин булдым.

Әзәлдең²⁴³ катибе²⁴⁴ яҙған икәндер, Шуның өсөн дәрд илә²⁴⁵ диуана булдым.

Минән ник һорайһығыҙ - хәлем ҡыйын, Күп яфа тарта-тарта, киткән көйөм.

Һарғайып тар ерҙәрҙә вайым менән, Оҡшайҙыр тау солтанға минең мейем.

Л* АҠМУЛЛА л

Борадәргә

Борадэрем, сын мулла кем, белэһеҙме, Ғилемлек китаптарын белэһеҙме? Башҡорттоң Юзикаев кантонындай, Даны сыҡҡан һеҙ әфисәр-түрәһеҙме? Нәфсе тыймай, күңел һынмай, байлыҡ

китмәй,

Ожмахҡа бик тиҙ генә керэһеҙме?

Һай, ҡәрҙәштәр, талашмайыҡ булып

баҡ-баҡ,

Был һүҙемдә маҡсатым күренер хаҡ. Милләтте маҡтауға камил булһаҡ, Шәкерттәр уҡып әйтер - нимә нахаҡ. Әһле ислам йоҡлабыраҡ ҡалыр булды, Башҡа милләт алға табан барыр булды. Дошмандарға мөҡауәмәт ҡылмаҡ өсөн Яңы ғилемдәр беҙгә зарур булды.

Хәл килһә, төрлө фәнде күргән яҡшы, Ғалимдар ҡатарына кергән яҡшы. Русса уҡып-яҙып ҡына түгел белмэк, Хәл килһә, французса белгән яҡшы.

Иң әүүәл үҙ ғилемендә заһир бул һин, Ышанысың ҡеүәте таһир булһын, һиндостан ғаләмендәй мәхкүм күреп, Ғилемгә ҡаршыларға ҡаһир бул һин.

Л* АҠМУЛЛА л

Акмулла, хәлеңде бел...

Аҡмулла, хәлеңде бел: үҙең ҡалай,

Үҙеңә лайыҡ түгел, һүҙең ҡалай.

Вәғәзсе күп, берҙәмлек юҡ - оят ҡайҙа, Ҡолағыңды борорлоҡ һинең, малай!

Мин булһам да, мөхәббәт юҡ, зиһенем тарау, Ғәҙәтебеҙ - көнө-төнө китап ҡарау.

Ялағай булмағанһың, юлдаш ҡалмай, Булмаһа артыҡ һимеҙ - әсең ярау.

Күп йөрөнөк арҡабыҙҙы беттәр талап, Талаһа ла, ҡалманы беҙҙән талап:

Булһа булды юҡ саҡтары - үкенмәйем, Ғүмеремде сарыф ҡылдым китап ҡарап.

Һәнәре булһа, тырышҡан юлда ҡалмаҫ, Тырышмай тик ятҡандан файҙа булмаҫ. Уҡыр өсөн шарт түгел Бағдад, Хәләб:

Сыбар үгеҙ, Бохар барып, мулла булмаҫ.

Ғалим булһа, милләт өсөн зарлы булһын, Кәрәк ул бай, кәрәк ярлы булһын.

Был һүҙемде һөймәгән тәкәбберҙәр Асыуланмағайы - кәрәк ярылып үлһен!

^ АҠМУЛЛА ^

һәр кешенең һүҙенән әҙәм һынар, Берен-бере кәмһетеүгә әҙәм ҡомар.

Себен дә һау ергә күҙен һалмай,

Ҡайҙа эрен, ҡутыр бар - уға ҡу нар.

Дуҫ күрһәң, ҡапҡаһына барып ҡара -Ояттан сыҙай алмай, күңелең һынар. Мөхәббәт-шәрбәттән юлдашлыҡ ҡылһаң, Ул һиңә бал урынына зәһәр һонар.

Нәфис, татлы һүҙеңә ҡаршы килеп, Мәжлестә шаулауына ҡолаҡ тонар.

Дошманлыҡ буйыбыҙға ҡарарланған, Белмәймен килешерен ниндәй томар²⁴⁶. Ғәмәлгә ярарлыҡ бер эшебеҙ юҡ,

Аҡмулла тигән байғош шуға илар.

Ҡайғығыҙҙың күплегенән йөрәгем нар, Ямандарға рәнйеү һалып, түгелде ҫар²⁴⁷. Аҡылым хайран, башым вайран -

диуанамын, Булһам да йорттан ашҡан йүгерек толпар

ja. АҠМУЛЛА at

Диуанамын

Аҡмулла, күп һөйләнмә, инде етәр,

Үҙеңдең ҡайғыңды күр - ғүмер үтәр. Яҡшының алдын бер аҙ күрер инең -Түгелһең бит юл күрмәгән мужик-мишәр. Иң әүүәл тулып ятыр һинең “мин”ең,

Ниңә кәрәк емешһеҙ ҡоро белем?

Сәфәр алыҫ - инсаф ҡыл, хаҡтан оял, Боронғо ҡәбәхәтлек етер, энем!

Хур ҡылған үҙ-үҙеңде һин бер кисер -Әфлисун араһында һин бер кишер.

(Төҙөк аҡыл), итәғәт бер мыҫҡал юҡ -Төҫ-башыңа ғорурланған һин бер ҡышыр²⁴⁸. Миңә мәғлүм: һин үҙең күптән яман. Нәфсең һине өйрәтеп бөткән яман.

Бәлки, бер аҙ яҡшыраҡ булыр инең,

Һин күрһәң үҙ-үҙеңде эттән яман.

Ҡотороп, нәфсең буйлап киткән яман, Йыуан муйын үгеҙҙәй еккән яман. Моратынса етәкләп алып йөрөп,

Нисә урында абруйыңды түккән яман. Күкрәгең - ҡатып ҡалған таштан яман, Килешмәгән эшең күп башҡа унан.

Ғибәҙәт, тип аҙапланыу - ҡоро ғәҙәт

^ АҠМУЛЛА

Ахирәт файҙаһына ярамаған...

Борадәр! Баштан бэлэ беҙ кисергән,

Күп ҡайғы тарта-тарта, беҙ иҫергән. Башым хайран, үҙем вайран - диуанамын, Ни мәғәнә сығар тиһеҙ бер иҫәрҙән. Йөрөймөн ғәрип башым көйөп эстән, һәр төрлө ҡайғы, яфа баштан кискән. Фәләнсә урында аяҡҡа ҡутыр төшөп, Баштан кискән фетнәләр китмәй иҫтән. Кәмселегем билдәле ҡәләмемдән, Йүнһеҙлегем билдәле кәламемдән.

Йөҙ меңдәрсә ғәйебемә доғағыҙҙан Өмөт үрәбеҙ ололарҙың йәнәбенән.

Бармы икән был донъяла бындай яман? Һис бер эшем барманы алға табан.

Моң булып, ҡырҡ биштән йәшем үтте -Бер эшем төҙәлгән юҡ әле һаман.

Әсемдә юҡ йәшереп һаҡлағаным, Яманлыҡта үҙемә тиң тапмағаным.

Үҙемде эт, дуңғыҙға хисап итһәм -Үҙемде ул ваҡытта маҡтағаным.

Ризамын, инсаф ҡылып ҡараһағыҙ -Беҙ, байғош, бөйөктәрҙән алашабыҙ. Кесерәйтһәгеҙ, кесерәйергә мин яраймын, Үҙегеҙ ҙурайырға яраһағыҙ.

i* АҠМУЛЛА ^

Бикмөхәммәт Ҡарый улына

Хөрмәтле Бикмөхәммәт мирза, һиңә Йөҙ мең сәләм фәҡирегеҙ Акмулланан.

Һәр төрлө мәғәнә менән хат яҙамын Йәҙәре, унары бар үргә табан.

Ғәзизем, донъяны кем тамамлаған, Донъянан вафа һис кем таба алмаған. Аҙаштым, туҡтап торамын, мәрхәмәт ҡыл Әжере ҡайтыр һеҙгә бер Алланан.

Ғәзизем, зиндан тигән аты яман,

Көнөбөҙ беҙҙең бында - ахыр заман. Ҡарағыҙға илап сәләм яҙған инем -Файҙа юҡ, ҡаты ергә һалһаң һалам.

Уңмайҙыр йүнһеҙ әҙәм ҡырынлаған,

Теле менән тирмән тартып дырылдаған. Ғилемлек хур булғанға, илай-илай, Сыҡмаған йәнем ята ҡыймылдаған.

Иртә вә кис доға ҡылам ғәзиз, саған²⁴⁹, Шәфҡәтең ошондайҙа тейһен маған. Хоҙайым сауабыңа ожмах бирһен Алмалы хур ҡыҙҙары мыймылдаған.

АҠМУЛЛА л.

Мирза инен, яҡшы һүҙен һындырмаған, Өйөндә туғаны кемдең алтын баған²⁵⁰. Хоҙайым абруйыңда артыҡ иткән, Эргәңә дәүләт ҡушып сынйырлаған.

Әйтәйем, Аҡмулланан һүҙ ҡалмаһын, Дәүләте бар дәүләтен ҡыҙғанмаһын. Дошмандан, борадәрем, хур күрмәгеҙ. Йылан да уянмаһын, ҡуҙғалмаһын.

Күп түкте бәдбәхеттәр күҙҙең йәшен, Мөьминде илатҡанды күҙ күрмәһен. Майҙанда һәр кем алһын үҙ мөсәһен, Эйәрсенде арғымаҡтан уҙҙырмаһын.

Ҡыйналды тар урында ғәзиз йәнем, Тарығып хат яҙаһың миһырбаным. Хөрмәтле хозороңа сәләм булһын Бәхетле йортҡа ҡылған ҡәҙер, даным.

Ҡалмаһын был донъяла арманығыҙ, Донъяла бөйөк булһын фарманығыҙ. Башыңа һомай ҡошо ҡунаҡ булып, Мөбәрәк, ҡотло булһын дәүранығыҙ.

_s* АҠМУЛЛА ^_

Киң күңеллек - мирзаларҙың һиммәтенән, Йомартлыҡ - дәүләтленең хөрмәтенән. Ауыр саҡта үтенес һорап барған Аҡмуллағыҙ - Мөхәммәт өммәтенән.

ia. АҠМУЛЛА л

Ҡарағыҙ Барлыбайға

Күп сәләм ҡарындаш Барлыбайға. Бәндәнең сере асыҡ бар Хоҙайға.

Хаҡҡа шөкөр, хыянат һүҙ тамам булып, Эшебеҙ инде ҡалды бер уңайға.

Хат яҙып белдерәйем ишаратын, Ғалимдар аңлар һүҙҙең кифаятын²⁵¹. Яҙғаным - остазлығым тимәһәгеҙ,

Юҡ сығар, иншалла, хыянатым.

Уҡырһығыҙ, төҙәтеп хәреф хатаһын, Ҡайғы менән таушалған мин бер таҙмын. Ғали йәнәбеңә бер сәләм булһын,

Аҙған тай, үпкә менән һеҙгә яҙҙым.

Бәндәлә була икән ошондай хәл,

Был һүҙҙең ләфзе²⁵² шәкәр, мәғәнәһе бал. Бисара, зарыҡҡандан яҙғандыр, тип, Ебәргән, яҙған хатҡа күңелең һал.

Аҙған тайың, үпкәләймен, мирза, тыңлаң, Юҡ ине һеҙгә серем асылмаған.

Нәҫелебеҙ бер хатаға юлыҡмаған.

Күрҙегеҙ ни хыянат Аҡмулланан?

_ъ. АҠМУЛЛА *2_

Ҡарауға әҙәм һынлы Барлыбайһың,

Ни ғәжәп, ғилем яйын белә алмайһың. Тирә-йүндә һинән яҡын дуҫ юҡ ине,

Ни ҡылып йылдан бирле күренмәйһең?

Йөрөһөн ирегешеп наҙан ҡолдар, Хыянатсыл бәндәне хоҙай орор.

Өлкән ҡарын ағаңды ни ҡылаһың -Һәр кемде эше менән хоҙай һорар.

Бәндәгә бер көн шатлыҡ, бер көн вайым, Был көндә хаҡлыҡҡа тигән яйым. Күрешеп, доға алһаң, үҙең өсөн,

Уйлаһаң ҡиәмәттең шунса яйын.

^ АҠМУЛЛА .л

Хәләлен яҡшы булһа...

Хәләлен, яҡшы булһа, юҡ арманың, Килгәндә, көтөп алһа бер мәһанең²⁵³, Әйләнгән шәм ҡашында күбәләктәй, Юлында ҡорбан итһә татлы янын.

Аҡмулланын һүҙе шул...

Аҡмулланың һүҙе шул, ҡылһаң нәзар²⁵⁴, Тереләй үлгәнгә иҫәп беҙ бер мәзар. Йыйылып, дуҫтар мәжлес ҡушлағандай, Алдыбыҙ әле булһа ҡыҙма баҙар.

Бер лайыҡ урынға тура килмәй, Ҡаҙаҡта тәнтерәп йөрөй аҙар-маҙар.

Һәр нәмәгә моң булып ғүмерем үтте, Бынан былай тәҡдирҙә ҡалай яҙар.

Ҡараһаң, Аҡмулланың диуаны был, Эсендә - һыуһағанға шәрбәтле һыу.

Битенең бере көләр, бере һүгэр,

Тура һүҙе - берәүгә им, берәүгә ыу. Иҫтәлек булмаҫмы тип яҙған булдыҡ, Хата булһа, ярлыҡарһыҙ, я аллаһу. Күңел дәрте ҡуҙғалып, тышҡа сыҡты, Тулған һуң сыҙатманы эстә ябыу.

Бей будмаҫ...

Бей булмаҫ билен ялпаҡ быуған менән, Таҙармаҫ асылы харам йыуған менән.

Ҡай (һы) наҙан, күҙен йомоп, битен

һыйпай -

Суфыйлыҡ табылмаҫ күҙ йомған менән.

Нуржанға

Ай, Нуржан! Бер һүҙ әйтеп торма бикар, Юртандаған ҡыҙ ғына, әйтһәң, китәр. Ҡараған - ҡарап ҡалмаҫ, тигән һүҙ бар,

Һәр әҙәм маҡсатына, ҡыуһа, етәр.

Яҡшы менән таныш булһаң, салыш булмаҫ, Ямандың касафаты алыҫ булмаҫ.

Һыйырға келәм ябыу ярашмайҙыр -Йүкәгә, май яҡҡан менән, ҡайыш булмаҫ.

Һыйырҙы, һауған менән, бейә булмаҫ, Ишәккә, йөк артҡан менән, дөйә булмаҫ. Егеттәр, яман дуҫҡа сереңде асма -Бер көн дә үҙ башына эйә булмаҫ.

^ АҠМУЛЛА ^

Үлгәндән һуң, арыҫландан сысҡан артыҡ, Беләһегеҙ: яман дуҫтан дошман артыҡ. Ҡулына ҡай ямандың төшһә гәүһәр, Булалыр шул яманға мәсттән²⁵⁵ артыҡ.

Мәстәктән тыуған ҡолон толпар булмаҫ, Ябалаҡтың балаһы шоңҡар булмаҫ.

Аҡ шоңҡар айлы күлдән ҡаҙ алалыр -Ҡарғалай, үләкһәгә ҡомар булмаҫ.

***

Ағайыңды һағынаһың, алыҫ булһа,

Ят та яҡын булалыр, таныш булһа. Дуҫың түгел, дошманың һөйөнәлер, Ғәйептән, тәңрем биргән таҙың булһа.

Атанан бөтөн булып бала тыумайҙыр, Үҙе үк сабып сығыр, насир²⁵⁶ булһа. Дуҫың көлә, дошманың мыҫҡыллайҙыр, Аяғың бер нәмәнән салыш булһа.

Гәүһәрҙең аҫыллығы - асыл ташы, Берәүҙең миллион һумлыҡ ҡара башы; һөйәгең һөйәгемдән кәм, тимәйем, Затығыҙ - затыбыҙҙың саҙаҡаһы.

^ АҠМУЛЛА ^

Мондо егет зарын әйтер...

Ғалимдар китаптағы барҙы әйтәлер, Күңелендә моңло егет зарҙы әйтәлер.

Сабан ат, яман ҡатын, ҡыйыш мылтыҡ -Шул өсәү ир-егетте ҡартайталыр.

Тыңлаһаң, яҡшы кәңәш - ҡолаҡ ҡорсо, Татлы йоҡо, ҡалын түшәк - йән тынысы. Етеҙ ат, һылыу ҡатын, төҙөк мылтыҡ -Егеттең шунда булыр йыуанысы.

Яҡшының яҡшылығы һағыш булмаҫ, Ямандың касафаты алыҫ булмаҫ.

Һыйырға келәм ябыу килешмәгәндәй, Йүкәне, майлау менән, ҡайыш булмаҫ. Сырлы аяҡтың²⁵⁷ сыры китһә, һыны китмәҫ, Яҡшының, үҙе үлһә, исеме китмәҫ.

Ҡотороп, ҡоторған эт айға өрәлер -Уның менән тулған айҙың нуры китмәҫ. Башыңдан бағың тайһа, баһаң китер,

Шул саҡта дуҫың килеп дошман итер, Йәштән ҡылған яҡшылығың зая булып. Ереңә бойҙай иккән билсән үҫер. Һөйләшерлек белем алып һәр бер баштан, Бәләнән имен булыр телен баҡҡан.

Һары алтын - сабыр төбө тигән һүҙ бар.

I*. АҠМУЛЛА

Күҙ һалып күреүселәй нәсихәттән. Боронғонан, белең, батшалыҡ иткән Дауыттың был донъяға даны еткән.

Бар бит, тип, утыҙ улым, еңел уйлап, Утыҙын бер минутта һәләк иткән.

Шунан һуң Дауыт батша тәүбә ҡылған, Ҡолом, тип, хужам бар, тип, муйын һонған, Артынан таҡ Сөләймән яңғыҙ тыуып,

Бер үҙе утыҙына яуап орған.

Ожмахта имам булған ул ғазазил,

Баш ҡуйған фәрештәләр нисә мең йыл.

Ни булды тәкәбберлек уйлағандан -Ниндәйен мин-минлектең ошонан бел.

Ҡорт ейгән Ғәйепте лә егерме йыл,

Ҡалғаны барлыҡ тәндән - йөрәк һәм тел; Уны ла, әҙәм ҡылып, һауыҡтырған -Ҡазаһыҙ йән үлмәҫен ошонан бел.

Ҡай ваҡыт михнәтле үлмәҫ, әжәлле үлер, Ҡыҙырып, үлмәгән йән баҙар күрер.

Кем, үлмәй, донъяла ҡалыр тиһең,

Булғанда ҡиәмәткаим, Дәжжал да үлер. Балаһы Әҙәм-атаның: Әбел, Ҡабыл,

Бере Ғалим, берәүе булған Яһил.

Атаның ҡарғышынан яһил булган -Ниндәйен ата юлын ошонан бел.

Ризамын хаҡтың биргән ҡазаһына, Дуҫымдың уй уйлаймын назаһына.

^ АҠМУЛЛА л

Аҫыл таш, ерҙә ятып, әрәм булмаҫ, Ҡайнаһа, алтын ҡалыр таҙаһына. Әйтәмен, үләң ҡылып, һүҙ тулғауын, Ямандың һүҙенә юҡ минең дауым... Ҡотолмаҫ күптән ҡуян ҡамалаған,

Тәңре атар һәр дошманын табалаған²⁵⁸. Шулай ҙа наҙан дуҫтан дошман артыҡ, Ир аҙмаҫ үҙ аҡылын самалаған.

Егеттәр, һаҡланығыҙ наҙан дуҫтан -Наҙан дуҫ бер айҙан һуң булыр дошман. Йофарҙың пошоҡ кеше еҫен һиҙмәҫ,

Гөл еҫен ҡайҙан белһен томшоғо осҡан. Дуҫ булмаҫ, арттан дуҫты яманлаһа,

Ние дуҫ - бер хатаны яба алмаһа?

Ни ҡылып, йәнең түҙер, борадәрем,

Аҡ һөтөң бер эт килеп харамлаһа? Егеттәр, наҙан дуҫтан дошман артыҡ, Үлгәндән һуң арыҫландан сысҡан артыҡ. Ҡулына бер наҙандың гәүһәр төшһә, Баһаһын ҡыла алмайҙыр мыстан артыҡ. Ямандың әйткән һүҙе йәнгә тейгән,

Бер һүҙен яҡшыларҙың күтәрмәгән Әҙәмде яҡшы тиеп самалаһаң, Бизмәненең бото килер утыҙ биштән. Сәләм биреү лайыҡтыр ҡарияға,

Битеңде йыуыу эйелеп дарияға Дуҫтың күбен, уйлаһаң, ҡыйын, тиһең,

Белеш булдым, тиһеңдер, шаруаға²⁵⁹. Мәстәктең рәте сыҡмаҫ сапһаң да һин. Ябыуын атластан япһаң да һин;

Заты йүгерек булмаһа, һәнәр тапмаҫ, Ем биреп, нисә миҙгел баҡһаң да һин. Мәстәктән тыуған ҡолон толпар булмаҫ, Балаһы ябалаҡтың шоңҡар булмаҫ.

Аҡ шоңҡар айлы күлдән ҡаҙ эләлер, Ҡарғалай, үләкһәгә ҡомар булмаҫ. Затһыҙҙан яҡшы тыумаҫ, маҡтаһаң да, Һин уға, ҡаршы килеп, ҡаҡмаһаң да. Ҡарғаға тауис булыу - ҡыйын сауҙа, Туғырын алтын ҡылып һаҡлаһаң да. Айғырҙан ябыу һалма, яллы икән, тип, Ямайға ҡулың һонма, маллы икән, тип. Ҡарсығаның балаһы типмәй төшмәҫ, Яҡшы ташлап китәме, ярлы икән, тип?

ia. АҠМУЛЛА л

Ихлас дуҫты табыу ҡыйын...

Был заманда ихлас дуҫты табыу ҡыйын, Юҡһа юха теллелек, әшнәлек - ул кемдә юҡ. Әһле зөхрәфтән²⁶⁰ бәғзегә белдерһәм дә

хәлемде,

Ярлының зары һимеҙҙең төшөнә кергән

дә юҡ.

Ҡайғы упҡынына төштө юҡтан ғына был

ғәрип, тип, Әҙәп һаҡлап, мин бахырҙы бер килеп

күргән дә юҡ. Атаҡлы дин ҡәрендәштәр бер ҡыҙғанып, Күңел өсөн был тарафҡа сәләмен биргән

дә юҡ.

Хоҙайым камиллыҡ өсөн яҡшыларға

ҡушмаһа, Был кәйефтән сығыуға һис бер өмөт

миндә юҡ.

Ләкин был эт өмөт өҙмәй, оялыу йөҙөндә юҡ, Фатиха - хандарҙа, һеҙҙән ни булыр -

белгән дә юҡ.

^ АҠМУЛЛА ^

Ир аҙмаҫ...

Ир аҙмаҫ - ямандарға эйэрмэҫ булһа,

Ошаҡ йөрөтөп, кеше ғәйебен тирмәҫ булһа. Һүҙеңдең ҡәҙерен белер шундай әҙәм -Аҡылы - аҡылыңа тиңдәш булһа.

Шабырлап яуған ямғыр ташҡа ҡунмаҫ...

Шабырлап яуған ямғыр ташҡа ҡунмаҫ, Аҡылһыҙға һүҙ әйтһәң, башҡа ҡунмаҫ. Бәндәгә ни яҙһа, шуны күрер,

Бер кем дә тәҡдиренән башҡа булмаҫ.

ia. АҠМУЛЛА ^

Кәкәш

Аҡмулла, килешмәне йәштә көйөң, Таушалды күп уйлауҙан башта мейең.

Һүҙ - иҫкән ел, аҡыл - гәүһәр, күңел -

даръя,

Ҡошта һөт юҡ, йылҡыла - үт, ташта - төйөн. Һүҙ һөйлә бер аҙыраҡ, юл ҡыҫҡарһын, Ҡәләм дә, ирек барҙа, ҡулға оҫтарһын. Ғүмереңде яҡшыларга һөйкәлеп үт -Һәр аунаған ерендә бер төк ҡалһын. Ғәҙеллек ҡыл, әгәр ҡунһа башыңа баҡ, Мин-минлек ҡылма аслан, менһәң дә таҡ. Мәсет һал, көсөң етһә, ил халҡына Ғилем өйрәт, улың булһа, уҡыт һабаҡ. Егеткә юлдаш булыр һәнәр, белем,

Күҙ һалмаһаң һәнәргә, китәр ғәйебең, һыйынып яҡшыларға иркә булһаң,

Таралып йорт өҫтөндә китәр телең. Донъяның барын теүәлләү килмәҫ ҡулдан -Үҙең тик бер тапалған сыҡма юлдан. Һәнәрең дә ахирәтлек юлдаш түгел -Уйлап ҡара Әфләтунды - нисек булған! Хисапһыҙ бай булһаң да Ҡарымбайҙай, Йомарт булып, мал сәсһәң дә Хатимтайҙай, Булһаң да Ерәнсәләй телгә сәсән,

j*. АҠМУЛЛА ^

Булһаң да Ғәли Шир-Арыҫландай -Ахырҙа ятыр урының бер ләхет, шәй.

һауаланма...

Һауаланма атаңдың байлығына, Ололанма йөҙөңдөң айлығына.

Атаңдың байлығы - төшкән ҡырау тик, Йөҙөңдөң айлығы - ялған буяу тик.

Өмөт

Йәнгә рәхәт, дуҫ-иштәрең бер хат яҙһа, Йән-йәрәхәт, көпә-көндөҙ ир-ат аҙһа. Ажар дошман үҙ башына үҙе етер,

Әгәр һиңә хаслап тороп бер баҙ ҡаҙһа.

Фани донъя - ҡыйыш юл ул борғоланған, Ҡыйыш булһын, ҡыйын булһын -

юлсы барған. Юл ауыр, тип, мин - бахыр, тип,

туҡтап ҡалма, Өмөтөңдө өҙә күрмә истиҡбалдан!

Ат атлыҡмаҫ арпаның һаламына,

Булма юлдаш дуҫтарҙың яманына. Юлдаш булһаң дуҫ күренгән монафиҡҡа, Ташлап китер дошмандың табанына.

i» АҠМУЛЛА ^

Атайыма хат

Хат ебәрҙек Оренбург ҡалаһынан, Ҡалаһында ғөләмәләр араһынан.

Хөрмәтле атайыма йөҙ мең сәләм Күңеле һыныҡ аҡ ҡош - шоңҡар балаһынан. Хөрмәтле атаҡайым, һеҙгә сәләм, һеҙҙәргә бәғд әс-сәләм ошо кәләм.

Бер нисә, күңеле һынып, ғосса²⁶¹ яҙҙы Зарланып, бер мосафир мулла балаң. Атаҡайым, килешмәне эшең артыҡ,

Беҙ ҡайттыҡ һеҙҙе һағынып, күңел тартып. Ун өс йылда бер ҡайтып, күңел һынды, Инде беҙгә тереклектән үлгән артыҡ.

Үпкәм шул мөрәүәтһеҙ атабыҙға:

Әсәбеҙ ғәжәп хәл көтә беҙгә.

Беҙ, бисара, доғасы инек барсабыҙға: Үҙегеҙгә, ата-баба, жәдцәгеҙғә.

Атаҡайым, инде һеҙгә юҡ бүтән һүҙ,

Был донъя малына туя алмай күҙ.

Ун өс йылда бер ҡайтып, үҙ итмәнең,

Инде һағынып ҡайтырҙай булманыҡ беҙ. Күп ғәжәп был сифатлы ҡатып ҡалмаҡ, Һеҙгә еңел булһа ла, беҙгә һалмаҡ.

Беҙ ҙә бит вариҫ инек, түгел үгәй,

Һин беҙҙәргә ата инең, түгел ҡалмаҡ.

АҠМУЛЛА ^

Ғүмеребеҙ йэ бер көн, йэ бер айлыҡ,

Күңел етһә, уйланмаҫ ярлы-байлыҡ.

Беҙҙе бер мәстәк хәтле күрә алманың,

Була алманыҡ һеҙҙең ҡашта яңғыҙ тайлыҡ. Сиратҡа мәркәб булмаһын көрән атың. Белә алманың үҙең һин ғәләмәтең.

Һәр хәлдә бер атка ғына торошбоҙҙор -Беҙ ҙә бит ир-егетбеҙ, түгел ҡатын. Абруйһыҙ ҡалғаны юҡ оҙон морон,

Һис ҡасан хур булмаҫ ҡоро морон.

Ат та булыр, тун да булыр - беҙ булмабыҙ, Имең булһа, кире ҡайтыр туры айғырың. Беҙҙәрҙән артыҡ икән һеҙҙең турат, Мөжәррәд²⁶² туры атта - һеҙҙең морат, Беҙҙәрҙән бер ата тирен ҡыҙғандығыҙ Беҙ ҙә һеҙгә бала инек, түгел брат.

Йоротом, тип, ҡайтҡан инем һағынғандан, Вәғәҙә шул иркен ерҙә табылғандан.

Ун өс йылда бер ҡайтып, оҙатмағас, Күҙемдән ҡанлы йәште ағыҙғандан.

Һеҙгә әйтмәй, кемгә әйтәйем, эй солтаным. Һыҙылалыр көйә-көйә йөрәк майым. Уйлаған эш еренә етмәй ҡалды,

Бәхил бул инде беҙҙән, миһырбаным. Сәләмәт, имен торһон баш, малығыҙ,

Мал булғанда, юҡ һеҙҙең арманығыҙ. Алтындың ҡулда барҙа ҡәҙере булмаҫ -

Табылмаҫ мең тәңкәгә мыҫҡалыбыҙ! Ҡәҙерле йорт эсендә булһын башың, Ғалимға күңелдәрең ник аумаһын? Һандуғас ҡоҙғон менән бергә булмаҫ, Йүнһеҙҙәр ҡайҙан белһен ир сауҙаһын?

-45

296

ia. АҠМУЛЛА л

Әйләр

Ғәжәп, һәр кем, бай булһа, уға яҡшы

дидар²⁶³ әйләр, Фәҡир меҫкенгә пәруа²⁶⁴ юҡ, хурлыҡ

менән зар әйләр.

Кейеме шәп, ялтырауыҡ ҡош тауистай, Төҙөп майҙан, яландарҙа мәжлес

ифтихар²⁶⁵ әйләр.

Ғәжәптер: күрә тороп, фәҡирҙе күҙенә

алмаҫ,

Вә ләкин байҙарҙы бик күңел түренән

кибар²⁶⁶ әйләр.

Эсендә бәғзе мулла бар, тәкәбберлек -

Алла һаҡлаһын! Кейеме иҫке ғәләмдән сәләм алыуҙы ғәр

әйләр.

Уны шунса тоторҙар хур, дөрөҫлөгөн

итерҙәр ғәр,

Гәрсә булһын ул ғалим - уны, гүйә, химар²⁶⁷

әйләр.

Күренһә ҡапҡанан бер бай, кәрәк ҡырғыҙ,

кәрәк нуғай,

“Хуш килдең!” - тип уға, һай-һай, баш эйеп

сәфар²⁶⁸ әйләр.

Гүзәллектә күркәм булһын, Лоҡмандай

хикмәте булһын -Ҡыҙғаныс! Бәхетһеҙ ирҙе фәҡирлек

шәремсар²⁶⁹ әйләр.

Ҡаҙаҡта булһа хужа, шатлыҡ менән

итер иҡбал²⁷⁰, Өйҙәге үрмәксе төҫлө, фәҡирҙе тар-мар

әйләр.

Хозур саҡтар менән мәғрур булып дәүер

биш көнлөк, Тамамлап үҙ көрлөктәрен фәҡирҙәрҙән

нәфәр²⁷¹ әйләр.

Фәҡир Аҡмулла, кил, сабыр ит заман

барышына һин, Үҙең мәхҙүл²⁷², һүҙең мәрдүд²⁷³ - һиңә кем

иғтибар әйләр.

Жөда

Ҡотобона нур төшмәй, матур булмаҫ

был йыһан,

Һайрамаҫ былбыл да, булһа гөлстандан

жөда.

Эй туғаным, ник һорайһың был әсирендең

хәлен?

Һеҙгә салус әфсүн әйтһен, булһа иҡрарынан

жөда.

Ни ғәжәп: бешкән емештән татлылыр был

йәш ваҡыт,

Әммә булдым сәскәләй гүзәл был дәүрандан

жөда.

Ҡайғы-хәсрәт тарта-тарта, башта һушым

ҡалманы,

Ғүмерендә бер булманым ҡайғы-хәсрәттән

жөда.

Ғүмерем буйы көйә-көйә, йөҙҙә нурым

ҡалманы,

Яңғыҙ булмағанмын тик бер ғәзиз йәнемдән

жөда.

Булырмы?

Йыһанда тоғролоҡ менән хаҡлыҡ һаман шулай иҙелерме, тапалырмы?

Ватылғас таш йөрәклек, аҡһөйәклек, Фәҡир халыҡтар ҙа бер шатланырмы?!

Теләк

Хөрмәтле борадәрем аҡылы ашҡан!

Кеше булмаҫ күңелен мутлыҡ баҫҡан. Булмаһын арабыҙҙа хәрәмселек,

Оятһыҙ, яҡын менән яманлашҡан.

һыйырһыңмы яҡын менән сауҙалашҡан? Уңмайҙыр сауҙагәр күп һатыулашҡан. Донъяла бар теләгем - һеҙҙең менән Ҡушылып, мәңгелеккә айырылмаҫтан.

Яҡыным, тип, яҡыныңа инанмағыҙ, Дошманлыҡ был заманда - ҡарындаштан. Теләк шул: булһа булһын сын ихластан, Эскән-ейгән таҙа булһын әүүәл баштан.

^ АҠМУЛЛА ^

Ҡаҙаҡта боронғонан бер мэҡәл бар, Әйткәндәр: ауырыу - аштан, дау -

ҡарындаштан.

Аһ, дәриға!..

Аһ, дәриға, беҙҙең йортта юҡ иттифаҡ, Беҙҙе ниңә дуҫлаштырһын бындай сиҡаҡ! Арабыҙҙан бер кәшшаф²⁷⁴ сыҡҡаны юҡ Тырышҡан халҡына теләп иттифаҡ.

Үҙһүҙлеләр, хаҡты күрмәй, күҙе тонһа, Яҡшылары маҡсатынан күҙен йомһа, Татлы ләззәт мәғәнәһенән өлөш алмаҫ, Себендәй ҡутыр ерҙе эҙләп ҡунһа.

Атҡан уҡтан ни файҙа, йүнһеҙ булһа, Юлдашыңдан ни файҙа, түлһеҙ булһа, Мөнәжәт, шиғыр менән һис эш булмаҫ, Күңеле ҡатҡан бер дәртһеҙ, моңһоҙ булһа.

Дәрдмәндтәр шағир булмай, эс бошмаһа, Илһам-дәрте ташып сығып, эш бешмәһә, Йөрәгенең саҡмаһы ҡағылғанда, Үпкәһенең ғәүрәтенә ут төшмәһә.

л». АҠМУЛЛА л

Бгетдек хасиәте - мәғрифәттә

Әҙәмгә ауыр дәүләт буйын баҡмак, һүҙҙәрҙең мәғәнәһе юҡ телең һаҡлан. Егетлек хасиәте - мәғрифәттә,

Илдә үҫкән һәнәр түгел ғафил ятмаҡ.

Күсмәле ҡаҙаҡбыҙ бит күрке²⁷⁵ аҫтында, Һәнәр юҡ, йоҡлағандай көрпә²⁷⁶ аҫтында. Ғәмһеҙ булып ята бирһәң, хур булырһың, Яу юҡ тип уйламағыҙ бүрек аҫтында.

Башҡа илде беҙ күрәбеҙ: тауға сыҡҡан, Һис ҡасан ил уңа алмаҫ түбән баҡҡан. Мәғрифәт даръяһы күпкә уртаҡ, Ынтылып, хур ҡалмайҙыр ҡулын тыҡҡан.

Барыбыҙ ҙа бер төрлөбөҙ тәбиғәттә, Яңғыҙ айырма ғына бар бер сифатта. Ғилем сәскән әҙәмде һыйламайһыҙ, Байҡағыҙ, ошо холоҡмо мәғрифәттә?

Тормошо башҡа илдәрҙең көн шикелле, Тормошо наҙан илдең төн шикелле.

Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ, мейегә һалып: Күренә ошо ере миң шикелле.

Булмайҙыр атлы менән йәйәү берҙәй, Буламы алыҫ менән таяу²⁷⁷ берҙәй? Байҡаһаҡ, араһында айырма күп, Булама йоҡо менән уяу берҙәй?

Булмайҙыр сабан берҙәй елгән менән, Буламы наҙан берҙәй белгән менән?

Киң ҡултыҡ көпө кейеп, йыуан итек, Файҙа юҡ күренгәнгә көлгән менән.

Файҙаһы юҡ буш һүҙгә һәр кем етек²⁷⁸, Был һүҙҙе талаш ҡылмаҫ күңеле китек. Таш, ебеп, балҡымайҙыр майлау менән, Күнмәҫ яңғыҙ туң муйын, йыуан итек.

Ҡымыҙ эсеп, һәнәр түгел ит аҫтырған, Беҙҙәрҙе йәһәләткә тоташтырған. Замана ҡалай булһа - барыу шулай, Сығайыҡ шул тарихтан аҙаштырған.

Йөрөйһөгөҙ киң далала уйнап-көлөп, Ҡыҙырған һәнәр түгел атҡа менеп. Ҡуҡырайып, муйын һуҙып, атҡа менеп. Йөрөүҙе уйламағыҙ һәнәр белеп.

^ АҠМУЛЛА

Маҡтанмағыҙ кейем менән атығыҙға, Шуны уйлағыҙ - ни лазым²⁷⁹ затығыҙға. Яҡ-яҡҡа ҡарау кәрәк баш күтәреп, Әйләнә, алыҫтағы ятығыҙға.

Ни лазым - шуны белмәк инсаниәт,

Һәр нәмә үҙгәреүҙән булмайҙыр ят.

Әҙәмгә лайыҡлы бер эште белһәк, Айырылыр шунда беҙҙән хайуаниәт.

Үтте ғүмер ут өсөн талашҡан менән, Булмайҙыр төҙөү бер аҙашҡан менән. Эҙләһәң, табылалыр эҙләгәнең,

Белем ал белемгә дуҫлашҡан менән.

Мал түгеү һәнәр түгел волостнойға, Золомлоҡ шунан килеп ҡушылмаймы? Сарыф ҡылып золомлоҡҡа, мал аямай, Ҡоларһығыҙ ахырҙа тәрән сайға.

Бей, волостной! һәнәр түгел пара²⁸⁰ ейгән, Насарға хөкөм ҡылып, тикә²⁸¹ йыйған. Эшеңде йүнләрбеҙ, тип, эйәк ҡағып... Хайуан да бынан артыҡ сыуын ейгән!

j* АҠМУЛЛА л

Ҡараһаң, бейҙән бире - ауылнайға, Ҡарынын тултыра ит менән майға. Халыҡтан йыйып алып, файҙаланып, Баралыр сәләм менән волостнойға.

Илереп талашалыр ауылнайҙар,

Сығымды берҙәй һалып ярлы, байға.

Ил һынашҡан талаштан табыш табып, Башҡа өлөш сығара ул волостнойға.

Байҙар йөрөй һәнәр күреп волостнойҙы, Ҡыҙырып, табыш күреп ит менән сәйҙе, Бейлекте камиллыҡ тип, ҡарынын һыйпап, Ученый дәрәжә тип ауылнайҙы.

Һәр ҡайҙа хәлең харап, булһаң наҙан, Йоҡонан баш күтәрер зирәк әҙәм.

Башҡа йорт ғилем эҙләп талпыныуҙа,

Һис юҡтыр ер йөҙөндә беҙҙән яман.

Ғилемлек даръяһынан ҡаҙ алмаған, Мәғрифәт тарихына күҙ һалмаған, Вәғәзебеҙ беҙҙең кемғә тәьҫир итәр? Торғаны буш һауытбыҙ бал һалмаған.

^ АҠМУЛЛА л

Егеттәр, хәбәрҙар бул замананан, Һыйырҙан артыҡ түгел наҙан әҙәм.

Ниңә беҙ хур булабыҙ башҡа йорттан -Беҙ ҙә бит тыуып-үҫтек ата-ананан?

Ҡолаҡ һалырға торабыҙ юҡ кәңәшкә, Файҙаһыҙ, бушҡа олаҡҡан ирегешкә. Улымын фәләндең, тип, күкрәк ҡағып, Ҡушабыҙ ата-ананы түбәләшкә.

Йүн күрер, яҡынынан ише булһа,

Буталған ул сама уйҙың “башы” булһа, Талпынып хәл ҡәҙәре ҡарар инем,

Ҡарарға ҡатын, бала, ашы булһа.

Дәртем бар, дарманым юҡ, мин - буҙ бала, Күргәнем был ғәйептән юҡтыр дана. Бер-бере менән яулашалар ут башында -Ошондай бахыр ҡаҙаҡ ҡайғыларҙа.

Үҙ ғәйебеңде тикшереү оят имәҫ, Һыймайҙыр аҡ ҡағыҙға хилаф кәңәш. Волость, бейҙең юлын ҡуй, һәнәр өйрән, Тигәнемде тере йән нахаҡ тимәҫ.

Үҙемде төҙөкмөн тип аҡламайым,

Күңелемдә булһа уйым - һаҡламайым. Әйтегеҙ, был һүҙемдә хата булһа -Үҙемде хатам юҡ тип маҡтамайым.

Дәртем бар - телем һаҡау һөйләшеүгә, Майҙанда ҡулым сулаҡ көрәшеүгә.

Юртҡан менән көйһөҙ ишәк уҙа алмайҙыр -Күсәлер бер аҙҙан һуң аҙымлауға.

Мин дә бит, оҙаҡ йоҡлап, ғафил ҡалдым, Уйланып, инде бына иҫемә алдым. Йомартлыҡ - ҡулда барға, тигән һымаҡ, Барымды хәл ҡәҙәре аҡҡа һалдым.

Һуҡыр ҡуй, наҙан әҙәм нурҙы күрмәҫ,

Күҙе юғын башына ла ул килтермәҫ.

Һәр кемгә үҙ кәрәген эҙләү кәрәк -Иламаған балаға имсәк теймәҫ.

^ АҠМУЛЛА

Нурғәли хәҙрәткә асыҡ хат

Күп сәләм, Нурғәли мулла, һеҙгә, Хоҙайым инсаф бирһен күңелегеҙгә.

Буҙ ат күп уйнаҡлаһа, утҡа баҫа -Тик ятмай, һин дә төштөң беҙҙең күҙгә, Һинең дә әруахың²⁸² күтәрелһен, Хасиәтең йәйелһен бер аҙ илгә.

Һин дә бер йүгерек төлкө икәнһең,

Беҙ бүреләй төштөк инде һинең эҙгә. Тик тороу кәрәк ине йүнең менән, Тыныс ҡына, хәл ҡәҙәре көнөң менән, Ғилемең ҙур, йәшең өлкән аға булһаң, Һөйләшеп ҡара бер энең менән. Ишеттем аҡырып ятҡан бер батыр тип, Борон сауҙам юҡ ине һинең менән.

Бер салыуға мин дә яман түгел инем, Кем икәнен инде бел бының менән. Мәржәниҙе ни еңә алмай, ни ҡуя алмай, Ҡан булып йыйылдымы эстә сирең?

Иң әүүәл паклау кәрәк эстең керен,

Эстә тулып ятмаһын нәжес, эрен.

Аһ, дәриға, эс таҙарһын, эш таҙарһын, Булмаһа, файҙа бирмәҫ ҡоро белем. Кәрәк тәслим булыуығыҙ, кәрәк ғаид²⁸³,

Л* АҠМУЛЛА ^

Әһле сөннәт имамы - ул мөжаһид. Хәдәҫләгән²⁸⁴ ерегеҙ йортҡа мәғлүм,

Шунһыҙ һин тора алмайһың һис бер ваҡыт. Һаҡламаныҡ былбылды бәләләрҙән, Оялманыҡ дәрәжәле ғалиҙарҙан.

Алманы ҡараманан ҡарамайҙар,

Емеште - ҡыуарған ағастарҙан.

Бәлки, һин ул тарафта дамеллалыр, Хәҡиҡәттә йә уңда, йә һулдалыр?

Рәббани ғалимдарҙан булам тиһәң,

Сабыр ҡылыу кәрәк ине был юлда бер. Мәржәниҙе еңеп сығыу һеҙгә мәмнуғ²⁸⁵, Дошмандары йыһанға фаш хөсөт матмуғ²⁸⁶. Ул фазылды алдамаҡҡа ниәт ҡылып,

Уйнай торған улмы ине һинең тиңең? Мөжтәһиддәй ғалимға тел тейҙереп,

Сәләмәт торһа икән камил телең!

Биниһайә әшәкелек ҡылды, тигәс,

Йөрәгем булып китте телем-телем.

Бер ғәзизде талатып тормайыҡ, тип, Ҡуҙғалды шул сәбәптән фәҡир энең.

Ҡыҙыу мейестән сыҡҡан һуң, эҫе булып, Ауыҙыңды бешермәһен беҙҙең белен. Мосолмандың ҡәһәре һуҡҡан микән -Ҡасидәһеҙ баҫылмаҫ һинең енең.

Ниәтеңдән төңөлөр тип өмөтөм бар, Һаташҡан булмаһа ҡыҙыл телең.

^ АҠМУЛЛА ^

(Ярғанаттай булһаң һуҡыр, ни үпкә бар!) Әһле сөннәт кәрәк булһа, уға эйәр,

Шул сатында барса ғам һине һөйәр. Ғилемлек хәбәрен бел һин, белһәң, Белмәһәң, ауыҙың асма - телең көйәр! Ғәзизем, булма һин шәфҡәтһеҙ ғанид²⁸⁷, Шәфҡәтһеҙҙең соҡоро булмаҫ бәғид²⁸⁸. Көс етмәһә, көсәнеүҙә ни мәғәнә бар? Нәжибте²⁸⁹ таныу кәрәк, Ғәбделмәжит! Аҡ маралды төкөп ятыр туҡал кәзә, Кәзәләргә килешмәне мөғаләжә²⁹⁰.

Алтын биреп алмайҙар ләмма рәжа²⁹¹. Батырҙы батыр тиҙәр, көсөн күргәс, Инҡарҙа бер мәғәнә юҡ, әсең белғәс.

Ул миңә остаз түгел, ата түгел,

Алыҫтан ғашиҡ булдыҡ, эшен белгәс. Ғүмереңдең күбе үтте ғауға менән, Барығыҙҙы еңәм тигән сауҙа менән. Сөннәтсә һәм булмайһың, һәм алдайһың, Әһле сөннәтмен тигән дәғүә менән.

Тыя торған аҡһаҡалдар вафат булды, Инде беҙгә фетнә һалыу анһат булды. Ҡаҙаҡ халҡы баштарын беҙ ҡаңғырттыҡ, Вөжүдебеҙ торғаны бер афәт булды. Аҙыуға бер ҙур сәбәп - һауа тигән,

Уға йәнә ҡушыла нәуа²⁹² тигән.

_^    АҠМУЛЛА    ^_

Тәуан²⁹³ ғалэни²⁹⁴ мөшкөл булып,

Был ауырыуға табылманы дауа тигән, һүҙ күп булыр донъяла тотолмаған. Дошманһыҙ һис кем тыныс ултырмаған, һис бер ваҡыт дошмандары фетнәһенән Йыһанда әфазылдар²⁹⁵ ҡотолмаған, һимерһә, берен-бере эттәй талар, Дәүләткә әҙәм бармы ҡотормаған.

Теләге туры әҙәм табыр хәл юҡ Эсен яуыз уй менән тултырмаған.

Тура һүҙгә һауалылар осоноп бара, Сатнаған быялалай шытырлаған. Хаҡлыҡта урыны килһә, тел тартмайҙыр. Аҡмулла тигән байғош тыпырҙаған. Яранан йөҙәп ятҡан мин бер таҙ эт, һайыҫҡандай ҡыуанып шыҡырҙаған. Борадәр, сәләм әйттек ҡыҫылғандан. Хаҡлыҡта сыҙай алмай ҡысынғандан. Йәрәхәттән улъя юҡ, борадәрем,

Күп яра кеше үлтерер осонғандан... Әрләшкән ҡатын-ҡыҙҙай көлкө булып, Ояты кәм булған юҡ у...ырғандан.

Әүлад тәхҡиҡәгә өлгөрөү шарт -Нәтижә хасил булмай ҡыҫыр малдан. Үгеҙҙәрҙе һөҙөштөрөп, баҡ-баҡ килеп, Мосолман һыйырҙары ҡыҫыр ҡалган. Ясаулды шайтандан һаҡлаһағыҙ,

_s*    АҠМУЛЛА _

Донъяла нәмә ҡуймаҫ мосолмандан.

Әллә ҡасан һеҙҙең тоҡом туңған микән,

Әллә хәҡиҡәттән күҙен йомған микән? Артыҡса нәзаирҙы²⁹⁶ артҡа ташлап, Себендәй ҡутыр ергә ҡунған микән? Артығыҙ күренгән һуң күрерһеҙ ек, Әйтерһең, эс көйгән һуң зал²⁹⁷ мозил²⁹⁸, тип. Хаҡтың һүҙенән аштың - нимә таптың -Әйттеләр: әсатыр²⁹⁹ әл-әүүәлин³⁰⁰, тип.

Һеҙ ҙә һүҙ тәжауез³⁰¹ ҡылаһыҙ бик,

Күп йортҡа фетнә була ошондай гәб³⁰².

Әгәр әйтһәм, һеҙ ҙә һәм үпкәләрһеҙ,

Боҙоҡ уйың - аҙғынлығың сәбәбе, тип. Уйлама һин беҙҙе китап күрмәгән, тип,

Беҙ йөрөгән алыҫ ергә йөрөмәгән, тип. Балаларың да бәдандиш³⁰³ онотмаһаң, Ҡорбанын белә бәдандиш, беләһең бит. Йөрөгән ерем - ҡаҙаҡтың бадиәһе³⁰⁴, Ғилемгә аҙ унда ғадиәһе³⁰⁵.

Тирә-яғым китаптан мәхрүм түгел,

Ултырған урыным - бер ҡаҙ ояһы. Ҡуйғанмын төрлө китап ҡаршы өйөп, Ҡараймын фарсымдан башым эйеп.

Һеҙҙең дә рәтегеҙгә күҙ һаламын, Форсатымдың барында, күңел ебеп.

Мулла икән, тип, һәр кемгә алданмайым, Ебе таҙа булмаһа, ялғанмайым.

^ АҠМУЛЛА ^

Шәп икән туйығыҙҙа һеҙҙең сорнай: Ишеткән сыҙамай, ҡолаҡ бормай.

Һай-Һай, һин Бохар сыҡҡан мулла икәнһең, Күккә сығып киткән көсөң, ерҙә тормай. Белмәйһең мәртәбәи ғалиәһен³⁰⁶,

Ниңә һин шулай артыҡ далиәһең³⁰⁷, Әфәндем, Мәржәни кем, һин үҙең кем, Татып ҡара бер тамсы даниәһен³⁰⁸.

Улар һинең нәфрәтеңдән йотолмайҙыр, Алдаһаң да, алдауыңа отолмайҙыр. Арағыҙҙа низағлыҡ күплегенән Зарарға шаһитлығың тотолмайҙыр.

Бәләнең күбе сыға әсебеҙҙән,

Дамелла-фәлән тигән кешебеҙҙән.

Мәға ҙалик³⁰⁹ эшем хаҡ тигән дәғүә -Ҙөлжәлал ғафил түгел эшебеҙҙән.

Был яҡта батырҙар бар шылдырырлыҡ, Алышҡанда билеңде һындырырлыҡ. Һуйылдай дәлилдәр бар ҡундырырлыҡ, Ҡундырғанда ҡолағыңды тондорорлоҡ. Борадәрем, һин үҙең дә ихтисап ит, Мәржәниҙең мөжәддиден³¹⁰ һин хисап ит. Ер өҫтөнә нуры төшкән ул бер ҡояш,

Һин уның нурынан иҡтибас³¹¹ ит.

Зиһене туры әҙәм ҡыйыш булмай, Маҡтанып, нәжем³¹² әшһәр³¹³ ҡояш булмай.

i, АҠМУЛЛА *a.

Фәрештә фәрештәгә кыяс¹ булмай.

Мин әйттем хәл ҡәҙәре эсемдәген,

Һәр кем эшләр үҙенең көсөндәген.

Тик камилдың яҡшылыҡ дәлиле - эстә,

Һәр һауыт сәсрәтер эсендә ген.

Беленде күкрәгендә нәфрәт барлыҡ, Ғүмерендә китмәне күңел тарлыҡ, Ялғанлыҡ баҙарына төшөп алып,

Сауҙаң булған йә ғадирлык³¹⁵ йә мәкерлек. Ҡазанда бындай фазыл зат килмәгән, Ҡазан торһон күп ерҙәргә тап килмәгән. Йөҙ ғалимдың китаптарын бер яҡҡа ҡуй -Был кешенең бер үҙенә саҡ килмәгән.

Һәр илдә була икән бер мөхәҡҡиҡ³¹⁶,

Һәр береһе - ғилемдә әһле тәхҡиҡ³¹⁷. Нәҫелдән Ғаззалиҙай зат булмаһа, Күпселек башҡаларҙан был - мөдәҡкиҡ³¹⁸. Хөрәфәтеңдең ихласы - мөназарә³¹⁹, Хәҡиҡәткә тиңдәш булмаҫ мөкабәрә.

Был талаш арҡаһында - Алла һаҡлаһын! -Шифә³²⁰ хәҙрәт булмаһын парә-парә!321 Ул кешене танымай, күп бәйләнһәң, Дошманың бер йөҙ түгел - меңгә тулар. Әсхабтар³²² беҙгә һалып киткән эҙ бар -Һеҙҙәрҙә ярма булһа, беҙҙә тоҙ бар. Аҡмулла әйтә бирһә, әсең һыҙлар. Хаҡлыҡты күрәм, тиһәң, беҙҙә күҙ бар,

^ АҠМУЛЛА ^

Арыҫлан айға һикереп, аяғы һынар. Сыралай янып торған күҙең тонһа.

Батыр үлеме мәрйәнэн тигән һүҙ бар! һеҙ ҡараған китапты беҙ ҡарайбыҙ, Аяғыңды салыуға беҙ ярайбыҙ. Тәнаҡышын³²³ ҡылған әҙәмдәргә Тырышып ятҡан беҙ ҙә бер малайбыҙ. Нурғәли, ҡурҡты, тип, булма алаң³²⁴,

Әгәр һин таяҡ алһаң, мин уҡ алам.

Башым минең иҫән торһа, китап - ҡулда, Әгәр һин мылтыҡ алһаң, мин туп алам!., һис кем бындай талаш менән морат тапмай, Талашығыҙ дәфтәрен бер ат тартмай. Мөназарә асылып, ирҙәр менән Әйтешмәй һәм тартышмай, ҡолаҡ тартмай. Көслө һыу тауыңды боҙоп китә,

Ҡаҙаҡтың тегермәнен фәрьяд³²⁵ тартмай. Был заман тәбиғәте шундай хәтәр,

Кәрәк ул ҡаҙаҡ булһын, кәрәк татар; Күрәбеҙ мороно бейек кәттәләрҙе...

Фәрештә затынан түгел беҙҙең ҡатар.

^ АҠМУЛЛА л

Ғүмер

Ҡырҡта ир ғәйрәте ҡуныр яҡҡа,

Иллегә етһә йәшең - булдың таҡта³²⁶. Тынысы ҡарылыҡтың - өйҙә тороп, Иҫкергән буш һауыттай ултырмаҡта.

Ҡалмайҙыр шул ваҡытта тәндә ҡеүәт -һикһәндә, әйткәндәр, булырһың лаҡба³²⁷: Тирә-яғың ҡармалауға сыбыҡ тапмай, Ҡалырһың ялтыр боҙ-тайғалаҡҡа...

Юлдашлыҡ

Уйнайҙыр болононда иркә болан, Ҡурала көн күрә алмаҫ архар, ҡолан.

Көтһәң дә тәрбиәләп, ҡуйыныңа алып, Әҙәмгә һис бер юлдаш булмаҫ йылан.

Зарары һигеҙ йәшәр йәш йыландай, Белмәҫ һинең ҡәҙереңде ахмаҡ, наҙан.

л. АҠМУЛЛА ^

Ибрай Теләүгә

Аҡмулла, бер һүҙ һөйлә, ғаризың³²⁸ етһә, Үкенерһең, ғүмерең бушҡа үтһә;

Солтандың яңы килгән хөрмәтенә,

Әйтәйек “ҡотло булһын!”, ҡабул итһә. Уртаға килеп төштө ғәҙел солтан,

Ебәрҙе бәхетебеҙгә ҡәҙер сөбхан³²⁹.

Таҙа зат, аҡһөйәктең балаһы инең,

Был йортҡа булган борон атаһы хан. Хоҙайым, юлыҡтырҙың хан балаһын,

Бар булһа әйтер һүҙең - әйтеп ҡал һин. Солтаным, ғәйеп итмә бер ҡоластан -Буй яҙып, үлә алмай йөрөгән башым. Хоҙайым осраттырҙы хандың улын,

Сарыф итеп, инша алла, ҡиммәт булын.

Көс камил, һәнәр камил - бары теүәл, һеҙҙәй булып бер бейәнән тыумаҫ ҡолон. Күңелдә был ваҡытта шатлығым күп,

Аҡ шоңҡар ҡунғандан һуң беҙгә килеп, Урыҫҡа “ыздрасти” тип күрешерлек, Тороуға яҡшы булды хәлле яр, тип. Дәүләт-ҡош һеҙ бер ҡунған һәр дөүәлгә³³⁰, Сыҡты атың Тобыл, Турғай, Һыр ҡыяңға³³¹. Военный губернатор таланты мән Төштөгөҙ насип булып был диуанға.

Л* АҠМУЛЛА ^

Яҡут таш - һеҙ бер торған һыналмаған, Етешеп, һис кем баһа ҡыла алмаған. Ошонса ҡул еткеһеҙ ерҙә тораһыҙ,

Яныңа ҡатар ҡустың бара алмаған.

Белем менән булды яҡын алыҫтарың,

Һәнәр менән теҙелептер сабыштарың, Ибрай Әлмөхәммәт Теләү тигән Йәйелде ер йөҙөнә тауыштарың. Уҡығанһыҙ йәштә, тәҡсир, камил ғилем, Һәр йорттоң беләһегеҙ ҡыйын телен, Мәскәүҙең инородец ҡарауына Артыҡ тип әйтеләлер һеҙҙең белем.

Әүүәле Кронштадтҡа корпус барҙың, Ышкол, университетҡа зиһен һалдың, Юғары уҡыу йортон бөтөрөп сығып, Өйәҙной помошниклыҡ урын алдың.

Бынан һуң хөкүмәтлек сара күрҙең,

Сайран ҡылып, мәмләкәттең барын күрҙең. Кешегә теле тинтәк тыйыу һалып,

Эсенә үҙ йортоңдон килеп торҙоң,

Барҙығыҙ шәһәренә Петербурҙың,

Күрҙегеҙ тамашаһын байтаҡ юлдың.

Яшыҡ менән аҫылдың арзан-ҡиммәтен Әҙәмһегеҙ айыра белгән иҫке малдың. Тәҡсир хан, был да - үҙең, баҡҡан илең, Борондан аралашып, һеңгән тирең. Булырлыҡ ҡанат-ҡойроҡ үҙегеҙгә

^ АҠМУЛЛА ^

Бер, ике, өс бында ла бар һинең энең. Ятырмын, яҡын күреп, һырттан маҡтап, Өндәшергә оялып рөхсәтһеҙ башлап. Ауыҙын кәрәк саҡта асырмын, тип,

Бер һандыҡ алтынымһың ҡуйған һаҡлан. Тәҡсир хан, ғәйеп итмә, урының бейек, Әйтте, тип, рәтһеҙлек, һүҙ менән тейеп. Алтыбаш Мәтебейҙең балаһымын, Булалыр урыныбыҙ Ҡушҡул Кейек. Муллалыҡ указной ғәмәле бар,

Әйтәләр: өмөтөм күп, рәхим назар. Доғалыр ҡарашығыҙ, Әлмөхәммәт,

Үтенеп тоттоҡ иғтибар, аллаһияр, Аҡмулла лаҡабымды тип әйтәләр, Бүләктер был икеһе бер харуар³³².

^ АҠМУЛЛА ^

Нәфсе

Бай уйлар, ҡалай ярлы булмайым, тип. Фәләнсә байҙан артҡа ҡалмайым, тип. Бер уйлаған байына малы етһә,

Йәнә уйлар алдыма һалмайым тип.

Йөҙгә малың еткәндә, йүгерерһең,

Бер тинлек сығым булһа, йөгөнөрһөң. Ҡәнәғәтең аҙайып, шул ваҡытта Бер мал үлһә, йөҙ ҡайғырып, үкенерһең. Малың меңгә еткәндә тарыларһың³³³, Ике меңғә етһәсе, тип зар ҡыларһың. Эрелек һәм тәкәбберлек шомлоғонан Шул көндә тәүбәләрең яңыларһың.

Мең ерҙән табыш алған уңмай ҡалмаҫ, Табышһыҙ яланғастар туңмай ҡалмаҫ. Йәне һаран яман бай таштан ҡаты -Фәҡир түгел, Хоҙайын күңеленә алмаҫ. Ил маҡтаһа “бай”, “бей” тип, ҡыуанабыҙ, Әҙәмдән йөҙөбөҙ өсөн оялабыҙ.

Ғәзиз торған тәңренән оялмайбыҙ -Шундайын бер аҡылһыҙ диуанабыҙ.

^ АҠМУЛЛА ^

Баһа

Әҙәм булыр - әҙәмдең нәҡешелер,

Әҙәм булыр - хайуан унан яҡшылыр.

Таштар булыр - өҫтөндә хайуан йөрөр, Таштар булыр - ҡиммәтен Алла белер.

Иҫкәртеү

Башҡа милләт йәһәтендә зыяны алда, Талаш менән һуңға ҡалды әһле ислам.

Бар булған теләгебеҙ - мөназарә Хәҡиҡәткә эш булмаҫ мөкабәрә.

Был талаш нәтижәһе - Алла һаҡлаһын! -Тәрән соҡор булмаһын бара-бара!

^ АҠМУЛЛА jbl

Булмаған...

Һэр нәмәнең асыл тыумыштан хикмәте яр

булмаған,

Инде уның ғилләһенә һис дауа бар булмаған.

Хазина - хикмәт сире, фәһемлегә зарар

түгел,

Ғилем диңгеҙендә хөсөт һис сафакәр³³⁴

булмаған.

Эй, ғәзизем, аҙғын яттарҙан ҡотолоу мөмкин

түгел,

Һис берәү кж нисбәтендә һүгеү, әшрар³³⁵

булмаған.

Бәғзе ҡуҡыр тел оҙатыр белмәйсә

көс-ғәйрәтең -

Маҡтанып, ҡарсыға байғош һеҙгә миғъяр³³⁶

булмаған.

Арыҫланға хөсөт итеп, ахмаҡ ишәк юҡ

булған -

Ҡорсаңғы-таҙ майҙанда асла толпар

булмаған.

Күп төрлө барса ғилемдән, эй ғәзизем,

белемең,

Гәрсә ярғанат төшөнә нурҙарың бар

булмаған.

Батыр - ҡурҡаҡ нисбәтенә күҙ һалығыҙ,

ғәзизем,

av АҠМУЛЛА ^

Муллалар, лаф ороу менән, Хужа Әхрар

булмаған.

Бәндәнең уңы - һиммәттә, һулы - юлсы

йортонда,

Күккә осҡан менән һәр ҡош бары шоңҡар

булмаған.

Төшһә ҡарға алдаҡсыға, ул тауистай

күренер,

Сәмреғошмон, тиеп, ҡарға ҡошҡа сәрдар³³⁷

булмаған.

Татлы балдың ләззәтен һиҙмәҫ томшоғо

серек.

Бөтә зат - бары зауыҡта, хистә берҙәй

булмаған.

һаҡҡолаҡтар булғанға, һәр һүҙҙән тәҡәт

киҫкән.

һаҡалһыҙ булғанға йырсы, йыры һис хар³³⁸

булмаған.

Шиңгән гөлдө теләһен ул, танауы

еҫ һиҙмәгән,

Еҫле гөлдән томшоғо юҡ һис әҫәрдар³³⁹

булмаған.

Мин меҫкенде тамуҡ шымсыһы үртәй,

ниҙәр ҡылайым,

Алла биргән ҡазаға бәндә инҡар булмаған.

Кем әшәке холоҡло булһа, уйын уйлар

хаслыҡтан,

_4* АҠМУЛЛА «i_

Ул әҙәмдең күңелендә мәғнәи әсрар³⁴⁰

булмаған.

Аҫылдар ҙа гиҙә ғәйбәт, яла, ошаҡ, йәберен,

Шундай ғалим һүҙендә лә дөрөҫ әхбар³⁴¹

булмаған.

Бергә ҡалъя еймәйенсә, эсмәйсә сәй,

туҡмасын,

Яҡын дуҫың - шәрә йылан, һис вафадар³⁴²

булмаған.

Хас та татлы ғәсәлдәй³⁴³ көндәшенең

ғәйбәте,

Ала ҡарға енесенә емнек еймәк ғәр

булмаған.

Ижад итеүсе - мөләҡҡаб³⁴⁴ бисара

Аҡмуллағыҙ,

Ир ҡәҙерен әҙәм белмәҫ уйы әфкар³⁴⁵

булмаған.

АҠМУЛЛА

һүҙлек

Фазыл (ғ.) - ғалим, аҡыл эйәһе.

Ғам (ғ.) - ябай халыҡ.

Хас (ғ.) - юғары ҡатлам, аҡһөйәктәр.

Ғаууас (ғ.) - бик оҫта сумыусы.

Ғәҫрәт (ғ.) - һөрлөгөү, эләгеп тәгәрәү; яңылышлыҡ, хата.

Мөһәндис (ғ.) - инженер.

Дөррә (ғ.) - ҙур, тәрән мәғәнәле.

Тәхкиҡ (ғ.) - хәҡиҡәт эҙләүсе.

Ғөләмә (ғ.) - ғалимдар.

Сәрдар (ф.) - ғәскәр башлығы.

Дәрәжәи ижтиһад (ғ.) - дин һәм хоҡуҡ фәндәре буйынса мәсьәләләрҙе үҙ аллы хәл итә алыу дәрәжәһе. Дәҡаиҡ (ғ.) - нескә уйҙар, тәрән фекерҙәр.

Мөшкил (ғ.) - ауыр мәсьәлә, проблема.

Баһир (ғ.) - аныҡ.

Заһир (ғ.) - асыҡ.

Маһир (ғ.) - оҫта.

Моғанид (ғ.) - тиҫкәре, дошманлыҡ күрһәтеүсе. Дәриға (ф.) - (ниндәй) ҡыҙғаныс!

Ҡауға (ҡ.) - биҙрә, күнәк.

Шәрик (ғ.) - иптәш.

Мәшрәбә (ғ.) - һыу эсә торған һауыт.

Ноҡсан (ғ.) - кәм, кәмселек.

Иҡрар (ғ.) - танмай, йәшермәй һөйләп биреү. Ҡөрьәндәге бер аяттан өҙөк.

Ләфыз (ғ.) - һүҙ.

Яд (ғ.) - иҫкә төшөрөү, иҫтәлек, иғтибар.

Бади (ғ.) - тышҡы яҡ. Бында: беленер, күренеп торор мәғәнәһендә.

Һади (ғ.) - тура юл күрһәтеүсе, етәксе.

Мозһир (ғ.) - сәскә атып, балҡып тороусы.

Ҡисмәт (ғ.) - яҙмыш.

Хиссәт (ғ.) - хәсислек.

Ҡилләт (ғ.) - етешһеҙлек, юҡлыҡ.

Ҙилләт (ғ.) - түбәнлек, хурлыҡ.

325

АҠМУЛЛА л

Хиддәт (ғ.) - асыу, тупаҫлыҡ.

Малик (ғ.) - эйэ, хужа.

Вирд (ғ.) - билгеле ваҡытта уҡыла торған доғалар. Тарик (ғ.) - дүнеүсе, ваз кисеүсе.

Аәм йобарик (ғ.) - файҙа булмаҫ.

Әһле салик (ғ.) - ирекле, үҙенэ-үҙе хужа, үҙ фекерле кеше.

Тәҡүә (ғ.) - диндар.

Сахабә (ғ.) - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең замандаштары. Хамил (ғ.) - күтәреүсе, йөрөтөүсе, эйә булыусы.

Ғамил (ғ.) - дәрәжәле (кеше).

Шамил (ғ.) - эсенә алған, йыйнаған, туплаған.

Мәхзән (ғ.) - әйбер һаҡлана торған урын, келәт. Мисрағ (ғ.) - шиғыр юлы.

Сәйран (ғ.) - әйләнеп йөрөү, хәрәкәт итеү.

Сәбил (ғ.) - юл.

Жәүлан (ғ.) - әйләнеп йөрөү, хәрәкәт итеү.

Сәрир (ғ.) - тәхет.

Әс-сәмғе әл-кәлим (ғ.) - рифмалашҡан сәсмә һүҙҙәр. Тәхмин (ғ.) - самалау, яҡынса билдәләү.

Фөсаха (ғ.) - матур итеп, әҙәбисә һөйләй белеүселәр. Замир (ғ.) - выждан, йөрәк, күңел.

Диһлиз (г.) - өй алды, вестибюль.

Нәфад (ғ.) - бөтөрөү, тамамлау.

Нәҡкад (ғ.) - тәнҡитсе.

Шариғ (ғ.) - закон сығарыусы, пәйғәмбәр.

Сөкүт (ғ.) - өндәшмәү, шым тороу.

Жәуаз (ғ.) - дөрөҫ булыу, ярау.

Мөфад (ғ.) - һүҙҙән аңлашылған мәғәнә.

Мөхакәмә (ғ.) - хөкөм сығарыу.

Мөзәййән (г.) - биҙәлгән.

Мөбәййән (ғ.) - бәйән ителгән.

Зәғем (ғ.) - фараз, уй.

Рәд (ғ.) - ҡабул итмәү, кире ҡағыу.

Рәғем (ғ.) - күрә алмаусылыҡ, нәфрәт.

Әғраз (ғ.) - дошманлыҡ, боҙоҡ теләк.

Нәзар (ғ.) - иғтибар итеү, ҡараш ташлау.

Жөмлә (ғ.) - иҫәп.

326

Ғалә эл-хосус (ғ.) - бигерәк тә, айырыуса.

Нус (ғ.) - яңғыҙлыҡ, ҡабул итмәү, кире ҡағыу. Нөсус (ғ.) - теүәл, аныҡ, төп мәгәнә.

Ниҫар (г.) - сәсеү, һибеү, таратыу.

Рижал (г.) - ирҙәр.

Мөбариз (г.) - батыр, бәһлеүән.

Шаһбаз (ф.) - ыласын.

Мәрҡад (ғ.) - ҡәбер, гүр.

Мирьат (ғ.) - көҙгө.

Ғибарә (ғ.) - һүҙ, һүҙ теҙмәһе, әйтем.

Тәғассиб (ғ.) - фанатизм.

Ғадир (ғ.) - бәләкәй күл, күләүек.

Зарир (г.) - һуҡыр.

Фәрҡәд (ғ.) - Етегән йондоҙлоғондағы иң яҡты йондоҙ.

Мөҙәккәр (ғ.) - ир енесенә (мужской род) ҡараған. Тәьниҫ (г.) - ҡатын-ҡыҙ енесенә (женский род) ҡараған.

Нәҙир (ғ.) - һаҡсы.

Ғәян (ғ.) - асыҡ.

Ғафир (ғ.) - ярлыҡаусы, ғәфү итеүсе.

Хашиә (ғ.) - бер китаптың эстәлеген асыҡлаусы икенсе китап.

Жәдир (ғ.) - лайыҡ.

Жәмал (ғ.) - матурлыҡ.

Хәбир (ғ.) - белекле, белгес.

Әсхаб (ғ.) - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе күреп белгән кешеләр.

Тәсаниф (ғ.) - китаптар, әҫәрҙәр.

Басирәт (ғ.) - аң, аңлылыҡ.

Фәреҡ (ғ.) - айырыу.

Мөкабәрә (ғ.) - мин-минлек, тәкәбберлек.

Табиғ (ғ.) - буйһоноусы, эйәреүсе.

Мәриз (ғ.) - ауырыу, хәстә.

Фәззе (ғ.) - тупаҫ, культураһыҙ.

Ғәлиз (ғ.) - әҙәпһеҙ.

Китап исеме. Йәшен уты мәғәнәһендә.

Мөхиб (ғ.) - һөйөүсе, яратыусы.

327

^ АҠМУЛЛА л

Назир (ғ.) - оҡшаш, иш, тиңдәш.

Тәхрират, итлаҡ (ғ.) - ҡотҡарыу, азат итеү.

Ғафир (ғ.) - ғәфү итеүсе, кисереүсе.

Һуҙ күренекле татар мәғрифәтсеһе Ғәбделнасир Ҡурсауи (1776-1818) тураһында бара.

Мәфтүн (ғ.) - үҙен-үҙе онотоп һоҡланыусы. Шәғшәғә (ғ.) - мөһабәтлек.

Дәрт (ф.) - ауырыу.

Хөжжәт (ғ.) - дәлил, аргумент.

Мөддәға (ғ.) - талап, дәғүә.

Кәррә (ғ.) - һөжүмгә ҡаршы һөжүм, контратака. Вэҡәфат (ғ.) - туҡталыш, туҡтау урыны.

Дат (ҡ.) - тут.

Нәжес (ғ.) - бысраҡ.

Бәдиғ (ғ.) - оҡшашы, тиңе булмаған.

Ләмиғ (ғ.) - ялтыраш, балҡыш.

Мөназиғ (ғ.) - низағлашыусы, бәхәсләшеүсе.

Жөда (ф.) - айырылған, айырылыуға дусар булған. Ғонуан (ғ.) - ололау, хөрмәтләү атамаһы. Мөхәҡҡаҡ (ғ.) - ысын, шикһеҙ.

Дөррә (ғ.) - ҡиммәтле, ҡәҙерле.

Кан (ғ.) - буйһоноусы, табыныусы.

Пиш (ф.) - алдынғы, алда барыусы, аванғард. Борһан (ғ.) - дәлил, аргумент.

Ғофран (ғ.) - ғәфү итеү, кисереү.

Халәт (ғ.) - хәл, рәүеш.

Ғәҙеб (ғ.) - тәмле-татлы, сөсө.

Бәғд әс-сәләм (ғ.) - сәләм һуңында.

Түбәнгә төштөк, мәсхәрә ителдек мәғәнәһендә. Заиғ (ғ.) - әрәм.

Ғасый (ғ.) - буйһонмаусы.

Таҡ (т.) - тәхет.

Мәрурд (ғ.) - зиннәтле.

Хибес (ғ.) - зиндан, төрмә.

Әҫәр (ғ.) - бында: тәьҫире.

Ҡисса (ғ.) - хикәйә, хәбәр.

Жәббар (ғ.) - йәберләүсе, шәфҡәтһеҙ.

М аған (ҡ.) - миңә.

328

^ АҠМУЛЛА ^

Ҡараламай (ҡ.) - дөйөм кешеләр, кара халыҡ.

Таған (ғ.) - һүгеүсе, мыҫҡыллаусы.

Томаға (ҡ.) - һунар шоңҡарының башына кейҙерелә торған күн башлыҡ.

Бикар (ф.) - буш, файҙаһыҙ.

Зәр (ф.) - алтын; зәрғәр - ювелир.

Сарата (ғ.) - Ҡыҫала йондоҙ.

Ҡәүәс (ғ.) - Йәйә йондоҙ.

Мастак (ҡ.) - ябай эш аты, егенке ат.

Дөкан (ғ.) - кибет, магазин.

Кик (т.) - хөсөт, кенә, асыу.

Тулғау - шиғри әҫәр.

Дана (ф.) - белдекле, ғалим, аҡыл эйәһе.

Нәби (ғ.) - пәйғәмбәр.

Мәдәд (ғ. -ф.) - ярҙам.

Сохбәт (ғ.) - иптәшлек, юлдашлыҡ.

Ҡәриб (ғ.) - яҡын, ҡәрҙәш.

Жәрех (ғ.) - хурлау, рәнйетеү.

Васил (ғ.) - ирешеү, ҡауышыу.

Үҙен-үҙе маҡтауҙы теләп алһа мәғәнәһендә.

Ҡасир (ғ.) - наҡыҫ, етлекмәгән.

Бәләнд (г.) - юғары. Бында: һауалы.

Зәррә (ғ.) - бөртөк, матдәнең иң ваҡ өлөшө.

Сыянәт (ғ.) - һаҡлау, ҡурсыу.

Аләт (ғ.) - сара, әмәл.

Бәҡәр (ғ.) - һыйыр.

Шуаз (ф.) - ут, ялҡын.

Ҡураз (т.) - әтәс.

Зөлжәлал (ғ.) - алланың исеме.

Ғафил (ғ.) - ғәмһеҙ, битараф.

Нәбәүүәт (ғ.) - пәйғәмбәрлек.

Моҡтәбәс (ғ.) - алынған, күсерелгән.

Ҫәмәрә (ғ.) - һөҙөмтә, емеш.

Ислах (ғ.) - ярашыу, килешеү, дуҫлашыу.

Әнаниәт (ғ.) - мин-минлек, үҙ-үҙеңде генә ҡайғыртыу. Бәдгөман (ф.) - насар, боҙоҡ уй.

Тәнбиһ (ғ.) - киҫәтеү.

Тәһәжжөд (ғ.) - төнгө намаҙ.

329

АКМУЛЛА «г.

179    Салт (ҡ) - холоҡ, ғәҙәт, йола.

180    Фарыз (ғ.) - мотлаҡ, үтәлергә тейешле дини бурыс.

181    Вөжүб (ғ.) - зарурлыҡ, ҡотолғоһоҙ эш.

182    Ҡираәт (ғ.) - уҡыу, яттан уҡыу.

183    Жәлал (ғ.) - бөйөклөк, ололоҡ, ҡәҙер-хөрмәт.

184    Ҡайҡайыу (ҡ) - маһайыу, танау сөйөү.

185    Ҡатайыу (ҡ) - ҡанығыу, ҡаты күңелле булыу.

186    Ғәҡаид (ғ.) - дини догмалар.

187    Бидғәт (ғ.) - ярамаған, тыйылған, ҡырын (эш).

188    Ҡутыр (ҡ.) - ҡорсаңғы.

189    Атан (т.) - өркәк дөйә, эш дөйәһе.

190    Ҡатаң (ҡ.) - ҡатыраҡ, бешеп етмәгән.

191    Ҡолдау (ҡ.) - ярҙам итеү.

192    Ҡорғау (ҡ.) - яҡлау, ҡурсыу.

193    Тор (т.) - ау, ҡош аулау өсөн ҡулланылған махсус селтәр.

194    Сай (ҡ.) - мул, бәрәкәтле.

195    Ҡалау (ҡ.) - алыу, һайлап алыу; теләү.

196    Ҡара май (ҡ.) - дегет.

197    Мөрдар (ғ.) - насар, әшәке.

198    Залл (ғ.) - аҙғын, боҙоҡ.

199    Зар (ф.) - дарманһыҙ, көсһөҙ, зәғиф.

200    Мәнзур (ғ.) - иғтибарға лайыҡ.

201    Мәшрут (ғ.) - шартлы, мотлакан.

202    Ҡәлеб (ғ.) - күңел, йөрәк.

203    Химар (ғ.) - ишәк.

204    Матлуб (ғ.) - талап ителгән, кәрәкле, тейешле.

205    Ғораб (ғ.) - ҡарға.

206    Ғам (ғ.) - ябай кеше.

207    Мөләҡҡаб (ғ.) - аталған, ҡушылған, ҡушаматлы.

208    Мәржәғ (ғ.) - барыр ер.

209    Нар (ф.) - ут, ялҡын; тамуҡ.

210    Пол, пул (ф.) - аҡса, хаҡ, баһа.

211    Нар (ҡ.) - бер үркәсле дөйә.

212    Ар (ҡ.) - намыҫ.

213    Арандау (ҡ.) - ҡапҡанға, ауға эләгеү, ҡыйын хәлгә ҡалыу.

214    Табандау (т.) - үҙһүҙлеләнеү, киреләнеү, ҡарышыу.

jet АҠМУЛЛА £t.

Баҡ (т.) - бәхет.

Кез булыу (ҡ.) - осрау, тап килеү.

Мөрдар (ғ.) - үләкһә; насар, әшәке.

Ғар (ғ.) - оят, хурлыҡ.

Бигаһ (ф.) - ваҡытһыҙ, тейешһеҙ, уңайһыҙ саҡта. Әйләне (т.) - бирҙе, булдырҙы.

Мөсә (т.) - мөсә, өлөш.

Лөғәз (ғ.) - ҡыйын мәсьәлә.

Ханнас - антын боҙған шайтан мәғәнәһендә.

Нәҡ ел (ғ.) - ләстит, ялған һүҙ мәғәнәһендә. Намәхрәм (ғ. -ф.) - ете ят, сит кеше.

Көкбөр (т.) - ҡыйырһытыу.

Кик (т.) - хөсөт, үс.

Кедә (ҡ.) - ярлы. .

Мән - минән.

Миннәт (ғ.) - ярҙам.

Миҙгелһеҙ ҡайтып - ваҡытһыҙ үлеп мәғәнәһендә. Тырыз - бизмән.

Тойғон (т.) - ҡарсыға (һунар ҡошо).

Ғәнимәт (ғ.) - уңыш, бәхет.

Атаҡ (т.) - дан, исем.

Сарлау (ҡ.) - тултырыу, баҫып алыу.

Жабы (ҡ.) - ҡатнаш, төрлө тоҡомло аттан тыуған. Ҡазанат (ҡ.) - таҙа ҡанлы.

Яй, ж ай (ҡ.) - ябай, түбән ҡатлам кешеһе.

Сай (ҡ.) - йырғанаҡ.

Шалҡыу (ҡ.) - сайҡалыу.

Әсфәл (ғ.) - әшәке, түбән.

Әзәл (ғ.) - мәңгелек.

Катиб (ғ.) - яҙыусы, секретарь.

Дәрд илә (ф. -т.) - ауырыу менән, ауырыуҙан. Томар (ҡ.) - буяу эшләй торған үҫемлек тамыры. Ҫар (ғ.) - үс.

Ҡышыр (ғ.) - ҡабыҡ, ҡайыр, тире. Бында: маҡтансыҡ.

Саған (ҡ.) - һиңә.

Б аған - бағана.

331

АҠМУЛЛА Л

Кифаят (ғ.) - етерлек, кәрәк тиклем.

Лэфез (ғ.) - яңғыраш, ишетелеш.

Мәһан (ғ.) - хеҙмәтсе. Бында: хәләл ефетең мәғәнәһендә.

Нәзар (ғ.) - ҡарау, иғтибар итеү, төшөнөү, фекерләү. Мәст (ф.) - иҫерек, иҫергән.

Насир (ғ.) - ярҙам биреүсе.

Сырлы аяҡ - биҙәкле, буяулы һауыт.

Табалау (ҡ.) - үсәү, кеше ҡайғыһына ҡыуаныу. Шаруа (ҡ.) - крәҫтиән.

Әһле зөхрәф - бай, хазиналар эйәһе.

Ғосса (ғ.) - ҡайғы-хәсрәт, һағыш.

Мөжәррәд (ғ.) - яңғыҙ, бер бөртөк.

Дидар (ф.) - йөҙ, бит, сырай.

Паруа (ф.) - ҡайғыртыу.

Ифтихар (ғ.) - маҡтаныу, ғорурланыу.

Кибар (ғ.) - ҙур, бөйөк; ихтирам.

Химар (ғ.) - ишәк.

Сәфар (ғ.) - әйләнеп, өйөрөлөп, бөтөрөлөп йөрөү. Шәремсар (ф.) - оятлы.

Иҡбал (ғ.) - эштең алға барыуы, бәхет, уңыш.

Нәфәр (ғ.) - ябай һалдат, йомошсо.

Мәхҙүл (ғ.) - ситләтелгән, ҡыйырһытылған.

Мәрдүд (ғ.) - кире ҡағылған, ҡыуылған.

Кәшшаф (ғ.) - яңылыҡ асыусы, уйлап табыусы. Күрке (ҡ.) - ҡыуыш.

Көрпә (т.) - ябыу, юрған.

Таяу (т.) - йәнәш, яҡын.

Етек - өлгөр мәғәнәһендә.

Лазым (ғ.) - тейеш.

Пара (ҡ.) - алым, ришүәт.

Тикә (ф.) - бер ҡабым, һыныҡ.

Әруах (ғ.) - “рух”тың күплеге.

Ғаид (ғ.) - кире ҡайтыу, һүҙҙе кире алыу, ғәфү үтенеү. Хәдәҫ (ғ.) - тиҙәк.

Мәмнуғ (ғ.) - мөмкин булмаған.

Матмуғ (ғ.) - ҡомһоҙлоҡ (түҙемһеҙлек) менән теләү. Ғанид (ғ.) - кире, тиҫкәре.

332

ja. АҠМУЛЛА ^

Бәғид (ғ.) - алыҫ.

Нәжиб (ғ.) - тәрбиәле, уҡымышлы кеше.

Мөғаләжә (ғ.) - дауалау.

Ләмма рәжа (ғ.) - Һуңғы үтенес, һуң сиккә етеп ялбарыу.

Нәуа (ғ.) - бәхәсләшеү, бер-береһенә һөсләтеү.

Тәуан (ф.) - көс, ҡеүәт.

Ғаләни (ғ.) - асыҡ, билдәле, күренеп торған.

Әфазыл (ғ.) - ғалимдарҙың ғалимы.

Нәзаир (ғ.) - өлгөләр, фәһемле нәмәләр.

Зал (ғ.) - аҙғын, боҙоҡ.

Мозил (ғ.) - аҙҙырыусы, боҙоусы.

Әсатыр (ғ.) - легенда, миф, әкиәт.

Әл-әүүәлин (ғ.) - ата-бабалар, боронғолар.

Тәжауез (ғ.) - шашыу, сығырҙан сығыу.

Гәб (ф.) - әңгәмә, хәбәр.

Бәдандиш (ф.) - һәр кемгә насарлыҡ теләүсе,

боҙоҡ уйлы

Бадиә (ғ.) - ҡыр, дала.

Ғадиә (ғ.) - алда барыусы, етәксе.

Мәртәбәи ғалиә (ғ.) - бөйөклөк, юғары дәрәжәлелек. Далиә (ғ.) - бәхәсләшеүсе.

Даниә (ф.) - бөртөк, дана.

Мәға ҙалик (ғ.) - шул уҡ ваҡытта, шулай уҡ. Мөжәддид (ғ.) - новаторлыҡ.

Иҡтибас (ғ.) - өлгө алыу, эйәреү, файҙаланыу. Нәжем (ғ.) - йондоҙ.

Әшһәр (ғ.) - бик атаҡлы, бик данлыҡлы, бик оло. Ҡыяс (ғ.) - үрнәк, өлгө.

Ғадир (ғ.) - хыянатсы.

Мөхәҡҡиҡ (ғ.) - тикшереүсе, аныҡлаусы.

Әһле тәхҡиҡ (ғ.) - хаҡлыҡ эҙләүсе.

Мөдәҡҡиҡ (ғ.) - нескәләп тикшереүсе, өйрәнеүсе. Мөназарә (ғ.) - әрепләшеү, һүҙ көрәштереү.

Шифә (ғ.) - ирен.

Парә-парә (ф.) - киҫәк-киҫәк.

Әсхаб (ғ.) - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең замандаштары. Тәнаҡыш (ғ.) - бәхәс, дискуссия

333

АҠМУЛЛА л

Алаң (т.) - тынысһыҙланыу, ҡуҙғышыу, аландау. Фәрьяд (ф.) - зарланыу, ярҙам һорап инәлеү, аҡырыу. Таҡ (т.) - тәхет.

Ааҡба (ҡ.) - тотороҡһоҙ, ышанысһыҙ.

Ғариз (ғ.) - ҡыйыулыҡ, батырлыҡ.

Сөбхан (ғ.) - маҡтау һүҙе.

Дөүәл (ғ.) - йорт, ил.

Ҡыяң (ҡ.) - алыҫ.

Харуар (ғ.) - ишәк йөгө.

Тарылау (ҡ.) - һаранланыу, ҡомһоҙланыу.

Сафакәр (ғ. -ф.) - сафландырыусы.

Әшрар (ғ.) - яуыздар, уҫалдар.

Миғъяр (ғ.) - үлсәм, сама.

Сәрдар (ф.) - башлыҡ, ғәскәр башлығы.

Хар (ғ.) - хур, ҡәҙерһеҙ, түбән.

Әҫәрдар (ғ. -ф.) - әҫәрләнеү, зауыҡланыу.

Әсрар (ғ.) - серҙәр.

Әхбар (ғ.) - хәбәрҙәр.

Вафадар (ғ. -ф.) - һүҙендә тороусы, тотанаҡлы.

Ғәсәл (ғ.) - бал.

Мөләҡҡаб (ғ.) - аталған, ҡушаматлы.

Әфкар (ф.) - ҡайғыртыу.

334

“ Başkurtlarım, okumak gerek, okumak gerek! Aramızda cahiller çok, okuyanlar seyrek.

Ural’daki böğüren ayıdan kortmuşçasına. Ey kardeşler, cehaletten korkmak gerek! ”

Башҡорттарым, уҡыу кәрэк, уҡыу кәрәк! Арабыҙҙа наҙандар күп, уҡыу һирәк. Аңғыра айыуҙан Уралдағы ҡурҡҡандай, Эй, туғандар, наҙанлыҡтан ҡурҡыу кәрәк!

¹